Weksel (od niem. Wechsel – wymiana) jest dokumentem sporządzonym w formie przewidzianej przez prawo, zawierającym bezwarunkowe zobowiązanie zapłaty określonej osobie w określonym terminie i miejscu przez wystawcę lub osobę przez niego wskazaną określonej sumy pieniężnej, której egzekucja jest wyposażona w specjalny rygor.
W odróżnieniu od innych zobowiązań łączonych z przyczynami ich powstania (np. zachodzących przy zakupie towarów) już samo złożenie podpisu na wekslu powoduje samoistne zobowiązanie, które jest oderwane od przyczyny, jaka je wywołała (np. od kupna towarów). Osoba zobowiązana do zapłaty weksla nie może podważać żądań wierzyciela do uregulowania należności wekslowej przez zgłaszanie wobec niego pretensji dotyczących nienależytego wykonania świadczenia, z tytułu którego dokument wystawiono lub innych wzajemnych roszczeń. Inaczej mówiąc osoba składająca podpis na wekslu musi się liczyć z tym, że może być zmuszona do zapłaty posiadaczowi dokumentu wymienionej w nim kwoty nawet wówczas, gdyby miała uzasadnione podstawy do zgłaszania wobec tej osoby uzasadnionych merytorycznie zarzutów.
Wesel daje dużą pewność zapłaty, a stroną uprzywilejowaną jest wierzyciel, natomiast dłużnik znajduje się w sytuacji przymusu płatniczego.
Bardzo istotną cechą weksla jest łączący się z nim tryb szybkiego i skutecznego egzekwowania zapłaty w razie nieuregulowania w terminie przez dłużnika należności, czyli tzw. rygor wekslowy.
Znaczenie weksli w gospodarce przejawia się m. in. w tym, iż:
1) umożliwiają one dokonanie transakcji kupna – sprzedaży bez konieczności angażowania środków finansowych; weksel służy tu do otrzymania kredytu krótkoterminowego od dostawcy towarów;
2) dzięki wekslom mogą następować rozliczenia wielu różnych transakcji między podmiotami gospodarczymi;
3) zapłata za pomocą weksla nie wymaga dokonywania przelewów środków finansowych, co w sytuacji niewydolnego systemu bankowego istotnie wpływa na rozładowanie tzw. zatorów płatniczych;
4) koszty stosowania weksli (dyskonto i prowizja) są znacznie niższe od kosztów kredytów bankowych, a wierzyciel może zdyskontować weksle w banku przed terminem płatności;
5) wierzytelność wekslowa jest praktycznie w pełni zabezpieczona, a sposób jej dochodzenia w razie odmowy zapłaty prosty i szybki.
Przepisy eliminujące w Polsce weksel z rozliczeń między jednostkami uspołecznionymi uległy jednak dezaktualizacji w 1989r.[1] Jest to tym bardziej uzasadnione, że obrót wekslowy może przyczynić się do zapobiegania zatorom płatniczym między jednostkami uspołecznionymi, wpływającym istotnie na zakłócenia w funkcjonowaniu gospodarki. Doceniając tę dodatnią cechę weksla, trzeba jednak podkreślić, że nie może on samoistnie doprowadzić do likwidacji zatorów płatniczych, jeżeli jednocześnie nie będą usunięte źródłowe przyczyny ich powstawania i nawarstwiania się, tj. nadmiernie restrykcyjna polityka kredytowa, która powoduje brak środków nawet na należności znajdujące się w prawidłowym cyklu inkasa, opóźnione przekazywanie przedsiębiorstwom należnych im dotacji budżetowych czy niespójne rozwiązania w zakresie stóp procentowych prowadzące do tego, że bardziej opłacalne stawało się pokrywanie odsetek z tytułu nieterminowego regulowania zobowiązań aniżeli odsetek od kredytów bankowych.
[1] Ustawa z dnia 31 stycznia 1989r. – Prawo bankowe (Dz. U. Nr 4, poz. 21 z późniejszymi zmianami) nie zawiera już, jak to przewidywały poprzednie ustawy o bankach, upoważnienia ani dla rządu, ani dla banków do regulowania formy rozliczeń między jednostkami gospodarczymi. Otwarło to możliwość przywrócenia weksla w tej dziedzinie.
