Style kierowania stosowane przez menadżerów
Systemy kierowania ludźmi
Proces zarządzania zorganizowany jest w system rozumiany jako zbiór reguł, norm i praktycznych umiejętności kadry kierowniczej, określający zasady i sposoby zachowania pracowników i przedsiębiorstwa w dążeniu do osiągnięcia wyznaczonych celów. System ten służy realizacji funkcji zarządzania, naturalnie w taki sposób, aby osiągnąć efekt synergii. Wynika on z interakcji różnych jego elementów i ich powiązania z otoczeniem[1].
System zarządzania rozpatrywany zarówno w aspekcie statycznym (strukturalnym), jak i w sensie dynamicznym, stanowi podsystem systemu organizacji i charakteryzuje się następującymi właściwościami[2]:
- spełnia funkcje planowania, pobudzania, organizowania i kontroli;
- stanowi organ składający się ze stanowisk kierowniczych oraz ze stanowisk funkcjonalnych zgrupowanych w zespołach pracowniczych, które tworzą komórki organizacyjne bądź większe jednostki organizacyjne; do systemu zarządzania zaliczane są również stanowiska doradcze i organa kolegialne, zwykle nazywane komisjami;
- ma określony zakres uprawnień decyzyjnych ze względu na obiekt zarządzania.
Stale zmieniające się otoczenie oddziałuje zakłócające na system zarządzania, wywołuje zmiany w tym systemie, co z kolei powoduje oddziaływanie na otoczenie i zmiany w jego strukturze i stosunku do firmy.
Funkcje zarządzania ulegają doskonaleniu i modyfikacji, gdyż zmieniają się reguły gry w gospodarce i warunki funkcjonowania przedsiębiorstw, polepszają się instrumenty doskonalenia jakości zarządzania oraz rosną naciski ze strony otoczenia (Rys 1.).
Rys 1. Stopniowe wzbogacanie instrumentów zarządzania
Czas
Źródło: opracowanie własne.
Wszystko to sprawia, że system zarządzania musi być stale doskonalony i dostosowywany do obecnych i przyszłych potrzeb firmy[3]. Ponadto zmiana orientacji produktowej na marketingową oraz burzliwość otoczenia wymuszają przyspieszenie jego modyfikacji, aby był on zdolny do zapewnienia firmie większej elastyczności i szybkości działania na rynku, a w konsekwencji do lepszego przystosowania się jej do wzrastającej dynamiki otoczenia. Stąd też doskonalenie systemu zarządzania, orientowanie go bardziej rynkowo i strategicznie staje się nieodzownym warunkiem nowoczesnego zarządzania[4].
System widoczny w przebiegu jednej sprawy
Przedstawioną definicję systemu zarządzania można odnieść do drogi, którą przechodzi zamówienie klienta. Zainteresowana osoba opisuje potrzebę, pracownik ustala zakres zadania, zespół przygotowuje wykonanie, a kierujący rozstrzyga kwestie wymagające dodatkowych uzgodnień. Poszczególne czynności są powiązane. Jeżeli na początku pominięto ważny warunek, problem może ujawnić się dopiero przy oddawaniu gotowej pracy. Ocena systemu powinna więc obejmować przepływ całej sprawy, zamiast zatrzymywać się na staranności pojedynczego wykonawcy.
Wyobraźmy sobie firmę przygotowującą materiały dla kilku klientów jednocześnie. Każde zlecenie osobno mieści się w możliwościach zespołu, ale ich terminy nakładają się na siebie. W tej sytuacji źródłem trudności może być sposób przyjmowania zobowiązań. Pracownicy wykonujący zadania nie usuną kolizji samym zwiększeniem dokładności. Potrzebna jest wiedza o łącznym obciążeniu oraz miejsce uzgadniania terminów przed ich potwierdzeniem. Przykład ten pokazuje różnicę między poprawianiem wykonania i zmianą warunków, w których wykonanie ma nastąpić.
System obejmuje również reguły ustalania priorytetów. Określenie wszystkich zadań jako pilnych nie pomaga wybrać kolejności pracy. Kierownictwo powinno umieć wyjaśnić, co przesądza o pierwszeństwie: uzgodniony termin, zależność kolejnego etapu od zakończenia obecnego czy szczególna konsekwencja opóźnienia. Są to przykładowe kryteria organizacyjne, które trzeba dopasować do działalności firmy. Ich wspólną funkcją jest umożliwienie rozstrzygnięcia kolizji w sposób zrozumiały dla osób wykonujących zadania.
Podział stanowisk przedstawia względnie stały obraz organizacji. Obieg spraw pokazuje natomiast jej działanie w czasie. Te dwa obrazy powinny do siebie pasować. Jeżeli za przygotowanie materiału odpowiada jedna komórka, ale informacja o zmianie wymagań trafia wyłącznie do innej, formalne powierzenie odpowiedzialności nie zapewnia właściwego wykonania. Rozpoznanie takiej rozbieżności pozwala ustalić, czy potrzebna jest zmiana drogi przekazywania informacji, zakresu kompetencji czy samego podziału pracy. Każde z tych rozwiązań dotyka innego elementu systemu.
Uzgodnienia, które umożliwiają samodzielność
Czytelny system nie musi oznaczać rozbudowanego zestawu procedur. Istotne jest, aby osoba wykonująca zadanie wiedziała, jakie warunki ma zachować i kiedy potrzebuje dodatkowej decyzji. Może samodzielnie wybrać sposób opracowania materiału, a zarazem nie mieć prawa potwierdzenia nowego terminu bez sprawdzenia dostępności zespołu. Takie rozróżnienie pozwala oddzielić swobodę wykonawczą od decyzji wpływającej na zobowiązania innych osób. Zapobiega też przenoszeniu każdej drobnej sprawy do przełożonego.
Samodzielność wymaga dostępu do informacji. Pracownik nie podejmie trafnej decyzji o kolejności zadań, jeśli nie zna uzgodnionych terminów albo nie wie, od czego zależy praca następnej osoby. Warto zatem sprawdzić, które dane są potrzebne na danym stanowisku i czy rzeczywiście do niego docierają. Samo przechowywanie informacji w organizacji nie oznacza jeszcze jej dostępności dla wykonawcy. Równie istotne jest odróżnienie danych aktualnych od wcześniejszych ustaleń, które przestały obowiązywać.
W praktyce przydatne bywa opisanie sytuacji, z jakimi pracownicy mają trudność. Jeżeli regularnie pytają o ten sam rodzaj decyzji, może brakować jasnej reguły albo dostępu do potrzebnej wiedzy. Jeżeli pytania są różne i dotyczą niepowtarzalnych przypadków, potrzebny może być raczej sprawny kontakt z osobą zdolną rozstrzygnąć problem. Rozbudowywanie instrukcji bez rozpoznania charakteru pytań może zwiększyć liczbę zapisów, pozostawiając codzienną niepewność bez zmiany.
Dobre uzgodnienie obejmuje także przekazanie sprawy między stanowiskami. Osoba kończąca swój etap powinna wiedzieć, co musi otrzymać kolejny wykonawca. Gotowy plik bez informacji o akceptacji klienta może nie pozwalać rozpocząć produkcji. Podobnie samo potwierdzenie decyzji bez przekazania właściwej wersji materiału pozostawia niejasność. Przegląd punktów przekazania pomaga dostrzec drobne braki, które później powodują wielokrotne sprawdzanie i odtwarzanie wcześniejszych ustaleń.
Informacja zwrotna i zmiana reguł
Kontrolę systemu można rozpocząć od porównania przebiegu kilku zakończonych spraw. Nie chodzi wyłącznie o wskazanie opóźnień. Warto ustalić, w których miejscach trzeba było ponownie uzgadniać zakres, szukać brakujących danych albo zmieniać kolejność pracy. Powtarzalna trudność jest materiałem do oceny wspólnego sposobu działania. Pojedynczy nietypowy przypadek może natomiast wymagać odrębnego rozstrzygnięcia, bez wprowadzania nowej zasady dla całej firmy. Rozróżnienie to ogranicza tworzenie niepotrzebnych wymagań.
Po przyjęciu zmiany potrzebna jest obserwacja jej skutku. Jeśli dodatkowe potwierdzenie zakresu miało zmniejszyć liczbę poprawek, warto sprawdzić, czy faktycznie temu służy. Może się okazać, że problem wynikał z niezrozumiałego opisu, a nie z braku formalnej akceptacji. Wtedy kolejny podpis nie wnosi informacji potrzebnej wykonawcom. Zmiana systemu powinna być oceniana według rozwiązywanego problemu, a nie wyłącznie według tego, czy została wdrożona zgodnie z wcześniejszym zamiarem.
Znaczenie ma też koszt utrzymywania przyjętego rozwiązania. Dodatkowy przegląd może ograniczać błędy, ale wymaga czasu osoby sprawdzającej i oczekiwania po stronie wykonawców. Przy ocenie warto uwzględnić obie strony. Rozwiązanie korzystne dla złożonego, nietypowego zamówienia może okazać się nadmiernie pracochłonne przy prostej, powtarzalnej usłudze. Kierownictwo potrzebuje więc kryterium odróżniania spraw, zamiast wymagać identycznej ścieżki dla wszystkich przypadków niezależnie od ich charakteru.
Schemat stopniowego wzbogacania instrumentów zarządzania z pracy przedstawia określony sposób porządkowania narzędzi. Nie należy odczytywać go jako obowiązku zastępowania każdego wcześniejszego rozwiązania kolejnym. W konkretnej firmie starsza, prosta metoda może nadal odpowiadać wykonywanej pracy. Nowe narzędzie ma sens wtedy, gdy rozwiązuje rozpoznaną trudność i można je utrzymać w dostępnych warunkach. O przydatności decyduje związek z zadaniem, a nie samo miejsce narzędzia na osi rozwoju.
Ostatecznie system kierowania powinien umożliwiać zespołowi przewidywalne współdziałanie. Ludzie potrzebują rozumieć, skąd przychodzi zadanie, na czym polega ich odpowiedzialność i gdzie wyjaśnić sytuację wykraczającą poza przyjęte ustalenia. Kierownictwo otrzymuje dzięki temu podstawę do obserwowania całości pracy. Może odróżniać jednostkowe trudności od powtarzalnych zależności i wybierać zmiany adekwatne do rzeczywistej przyczyny. Tak rozumiany system wspiera decyzje zamiast tworzyć osobny obieg czynności oderwany od działalności przedsiębiorstwa.
W ocenie całego układu pomocne jest także spojrzenie na sytuacje, w których nikt nie uważa sprawy za należącą do jego zadania. Takie luki mogą powstawać między dobrze opisanymi stanowiskami. Każdy wykonawca kończy swoją część, lecz brakuje potwierdzenia zamknięcia całości albo przekazania informacji klientowi. Nie trzeba z góry zakładać, że potrzebne jest nowe stanowisko. Najpierw warto ustalić, jakiego działania brakuje i komu można je rozsądnie powierzyć w istniejącym przebiegu pracy.
Uzgodnienie to powinno być zrozumiałe również dla osób zastępujących zwykłych wykonawców. Dzięki temu rozwiązanie nie pozostaje zależne wyłącznie od pamięci i obecności konkretnego pracownika. System zyskuje praktyczną ciągłość, którą można sprawdzić podczas normalnego funkcjonowania organizacji.
Przypisy
- Borkowska S. System motywowania w przedsiębiorstwie PWN, Warszawa 1995, s. 23. ↩
- J. Zieleniewski Organizacja i zarządzanie, PWN, Warszawa 1981, s. 131 ↩
- Homplewicz J. Teorie organizacji i kierownictwa Uniwersytet Śląski, Katowice 1979, s. 89. ↩
- T. Oleksyn Sztuka kierowania Wyższa Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości w Warszawie 1997, s.210 ↩