Czynniki mające wpływ na motywację
Wpływ na motywację odgrywają trzy grupy czynników: odmienności każdego człowieka i jego potrzeb, cech związanych z pracą oraz sposobów i reguł postępowania stosowanych w firmie oddziałujących na pracownika. Te trzy grupy czynników wpływają na siebie i równocześnie na motywację.
Odmienność każdego człowieka polega na tym, że każdy pracownik jest inny pod względem osobistych potrzeb, wartości, postaw i celów. Jednego pracownika można skutecznie motywować za pomocą wysokiej płacy, innego za pośrednictwem zapewnienia mu długotrwałej umowy o pracę i stabilizacji w firmie, a jeszcze innego poprzez angażowanie w wysoce ryzykowne sytuacje[1].
Cechy związane z pracą dotyczą ograniczeń i możliwości, z którymi pracownik spotyka się wykonując swoje zadania. Cechami tymi są: wymagane umiejętności, stopień, w którym pracownik może wykonać całe zadanie od początku do końca, wyposażenie stanowiska pracy w sprzęt i różne udogodnienia, ważność wykonywanej pracy, zakres podporządkowania się regułom i kontroli itp[2].
Cechy sytuacji roboczej dotyczą z reguły polityki kadrowej, postępowanie kierownika, świadczenia pieniężne, nagrody. Stosowana polityka świadczeń materialnych i nagród może przyciągać kandydatów do pracy lub przekonywać dotychczasowych pracowników do pozostania w firmie[3].
Wynik pracy nie wyjaśnia sam swojej przyczyny
Spadek liczby wykonanych zadań może mieć wiele wyjaśnień. Pracownik może nie znać nowego narzędzia, otrzymywać niepełne dane, czekać na decyzję albo nie rozumieć, dlaczego zmieniono priorytety. Możliwa jest również utrata zainteresowania zadaniem. Sam wynik nie pozwala rozstrzygnąć, która przyczyna dominuje. Zanim kierownik wybierze środek motywowania, powinien odtworzyć warunki wykonania. W przeciwnym razie może próbować zwiększać zaangażowanie osoby, która już wkłada wysiłek w usuwanie przeszkód organizacyjnych.
Rozróżnienie chęci, umiejętności i możliwości nie wymaga przypisywania człowiekowi trwałej etykiety. Ta sama osoba może sprawnie wykonywać znane zadanie i potrzebować wsparcia przy nowym. Warto zapytać, co zmieniło się przed pojawieniem trudności, jakie informacje są dostępne i w którym miejscu praca się zatrzymuje. Takie pytania odnoszą rozmowę do obserwowalnego procesu. Pozwalają też pracownikowi wskazać problem, którego przełożony nie widzi z własnego stanowiska.
Trzy grupy czynników na jednym przykładzie
Przyjmijmy hipotetyczną sytuację pracownika magazynu, który coraz częściej oddaje dokumentację po terminie. Z perspektywy jego potrzeb znaczenie może mieć przewidywalny rytm pracy i możliwość zakończenia rozpoczętej sprawy. Z perspektywy zadania trzeba sprawdzić dostęp do danych i sposób obsługi wyjątków. Z perspektywy reguł firmy istotne będzie to, czy przełożeni nie zmieniają kolejności zadań bez uzgodnienia. Każdy z tych obszarów może wpływać na ten sam widoczny rezultat.
Jeśli dokumenty docierają w niepełnej postaci, dodatkowa nagroda za terminowość nie zapewni brakujących informacji. Jeśli trudność dotyczy nowego programu, potrzebne może być przećwiczenie konkretnych czynności. Jeśli pracownik nie wie, która z równoległych spraw jest najważniejsza, należy uporządkować priorytety. Dopiero po rozpoznaniu tych warunków można sensownie rozmawiać o celach i sposobie docenienia. Podział czynników pomaga zatem szukać zależności, zamiast wybierać najbardziej oczywiste wyjaśnienie.
W praktyce przyczyny mogą się łączyć. Braki danych powodują przerwy, przerwy zwiększają pośpiech, a nieprzewidywalny pośpiech odbiera pracownikowi poczucie wpływu na wynik. Poprawa jednego elementu może ułatwić działanie w pozostałych. Nie trzeba jednak zakładać takiego efektu z góry. Warto ustalić, jaki konkretny sygnał pokaże, że zmiana pomogła: mniej spraw odsyłanych do uzupełnienia, krótsze oczekiwanie na decyzję albo większa kompletność dokumentów przekazywanych dalej.
Rozmowa o potrzebach bez domysłów
Preferencje pracownika najlepiej poznawać przez pytania odnoszące się do pracy. Można rozmawiać o zadaniach, które dają satysfakcję, o oczekiwanym kierunku rozwoju i o trudnościach utrudniających wykonanie obowiązków. Nie wymaga to dociekania prywatnych przyczyn każdej decyzji. Pracownik może chcieć większej stabilności harmonogramu, nie wyjaśniając szczegółów życia rodzinnego. Organizacja potrzebuje wiedzy pozwalającej ustalić warunki współpracy, a nie pełnego opisu osobistej sytuacji człowieka.
Nie należy również wnioskować o potrzebach wyłącznie z wieku, stażu czy stanowiska. Osoba z dużym doświadczeniem może chcieć nauczyć się nowego narzędzia, a początkująca cenić dobrze określone granice odpowiedzialności. Różnice indywidualne nie tworzą prostych kategorii, które wystarczy raz przypisać. Rozmowa powinna dopuszczać zmianę preferencji i ocenę konkretnej propozycji. Odmowa udziału w jednym projekcie nie oznacza automatycznie braku ambicji lub niechęci do rozwoju.
Przydatne jest oddzielenie oczekiwania od możliwości jego spełnienia. Kierownik może rozumieć potrzebę awansu, choć w danym momencie nie ma wolnej roli. Powinien wtedy wyjaśnić dostępne drogi rozwoju i warunki ponownego rozpatrzenia sprawy. Obietnica bez określonej podstawy może jedynie odsunąć trudną rozmowę. Jasna informacja o ograniczeniach pozwala pracownikowi ocenić rzeczywistą sytuację i podjąć własne decyzje zawodowe.
Cechy zadania mogą się zmienić bez zmiany stanowiska
Zakres samodzielności nie wynika wyłącznie z nazwy funkcji. Pracownik może mieć formalnie odpowiedzialną rolę, a zarazem potrzebować zgody na każdy drobny krok. Inna osoba na niższym szczeblu może samodzielnie organizować ważny fragment procesu. W ocenie pracy warto więc przyjrzeć się rzeczywistym decyzjom, dostępności informacji i możliwości obserwowania rezultatów. Opis stanowiska stanowi punkt wyjścia, ale nie zastępuje rozmowy o codziennej praktyce.
Poczucie sensu może wspierać możliwość zobaczenia, komu służy wykonana czynność. Osoba przygotowująca dane nie zawsze wie, jak są wykorzystywane w kolejnym etapie. Przekazanie informacji o tym związku pomaga zrozumieć znaczenie dokładności i terminowości. Nie wymaga przypisywania każdemu zadaniu nadzwyczajnej misji. Wystarcza rzeczowe pokazanie zależności między własną pracą a działaniem innych osób lub jakością usługi.
Równie istotna jest informacja zwrotna dostępna w czasie, gdy można jeszcze coś poprawić. Ocena przekazana dopiero po wielu miesiącach niewiele pomaga przy bieżącym zadaniu. Warto ustalić, skąd pracownik wie, że rezultat jest poprawny, i co robi w sytuacji wątpliwej. Czasem brak takiego punktu odniesienia wygląda jak małe zaangażowanie, choć człowiek po prostu nie potrafi rozpoznać, czy jego wysiłek prowadzi we właściwym kierunku.
Reguły organizacji muszą być możliwe do wyjaśnienia
Pracownicy obserwują nie tylko to, co firma ogłasza, ale również sposób podejmowania wyjątków. Jeżeli podobne prośby są rozstrzygane odmiennie, potrzebne jest zrozumiałe uzasadnienie. Nie każda różnica oznacza niesprawiedliwość, ponieważ role i warunki mogą być różne. Brak wyjaśnienia utrudnia jednak odróżnienie uzasadnionego zróżnicowania od uznaniowości. Przewidywalność zasad pomaga oceniać, jaki związek istnieje między własnym działaniem a decyzjami przełożonego.
Do rozpoznania problemu można wykorzystać kilka źródeł: rozmowy, przebieg spraw, pytania powtarzające się podczas odpraw i dane dotyczące poprawek. Żadne z nich samo nie przedstawia pełnego obrazu. Deklarowane zadowolenie może współistnieć z trudnościami organizacyjnymi, a wysoka liczba zadań z narastającym obciążeniem. Warto zestawiać informacje i sprawdzać rozbieżności. Celem nie jest udowodnienie wcześniejszej opinii o pracowniku, lecz wybór zmiany, która odpowiada na rozpoznaną zależność.
Po wprowadzeniu działania potrzebny jest powrót do ustaleń. Jeśli poprawiono dostęp do danych, można sprawdzić, czy zmniejszyło się oczekiwanie na ich uzupełnienie. Jeśli przyznano większą samodzielność, warto omówić sytuacje, w których nadal nie wiadomo, kto podejmuje decyzję. Taki przegląd pozwala stopniowo dopasowywać warunki pracy. Motywacja pozostaje wówczas częścią szerszej analizy wykonywania zadań, zamiast stawać się wyjaśnieniem każdej trudności w organizacji.
Przy ustalaniu dalszych kroków warto zapisać, które elementy pozostają w gestii pracownika, a które wymagają działania kierownika. Jeżeli problemem jest oczekiwanie na dane, sam obowiązek ich dopilnowania może nie wystarczyć bez uzgodnienia z dostawcą informacji. Jeżeli potrzebne jest szkolenie, trzeba określić dostępny termin i zakres ćwiczeń. Taki zapis pozwala później sprawdzić wykonanie wzajemnych ustaleń. Rozmowa o motywacji staje się wtedy rozmową o warunkach wspólnej pracy.
Należy też uwzględnić zmiany zewnętrzne wobec analizowanego stanowiska. Nagły wzrost liczby zgłoszeń może pogorszyć wyniki mimo niezmienionego wysiłku. Nowy rodzaj spraw może wymagać dodatkowych konsultacji. Porównanie z wcześniejszym okresem powinno brać pod uwagę te różnice. Bez tego łatwo uznać trudniejszą pracę za słabsze wykonanie. Wspólne ustalenie kontekstu nie zwalnia z oceny rezultatu; sprawia, że ocena odnosi się do rzeczywistego zadania i możliwości działania.
Warto wreszcie sprawdzić, czy pracownik tak samo rozumie oczekiwany wynik jak przełożony. Pozornie proste hasła, takie jak szybkość lub dokładność, mogą prowadzić do odmiennych decyzji w sytuacji konfliktu. Omówienie przykładu pomaga uzgodnić priorytet zanim pojawi się spór o ocenę.
Przypisy
- Penc J.: „Motywowanie w zarządzaniu”, Wydawnictwo Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Wydanie 3, Kraków 2000, s. 241-242 ↩
- Penc J.: „Motywowanie w zarządzaniu”, Wydawnictwo Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Wydanie 3, Kraków 2000, s. 244. ↩
- Penc J.: „Motywowanie w zarządzaniu”, Wydawnictwo Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Wydanie 3, Kraków 2000, s. 244. ↩