Inwestycje według dawnych MSR – definicje i zasady wyceny

Państwa członkowskie Unii Europejskiej nie tworzą własnych przepisów dotyczących rachunkowości lecz przyjmują Międzynarodowe Standardy Rachunkowości, dostosowując je jednak do indywidualnych potrzeb. Polska jako kraj ubiegający się o przyjęcie do struktur europejskich musi dostosowywać swój system rachunkowości do MSR. Dlatego niezwykle ważną sprawą jest stworzenie syntetycznej informacji dotyczącej różnic i podobieństw w polskim i europejskim systemie rachunkowości.

W Europejskim systemie rachunkowości źródłem przepisów prawnych dotyczących inwestycji jest:

MSR 1 (zaktualizowany) „Prezentacja sprawozdań finansowych”

MSR 16 „Rzeczowy majątek trwały”

MSR 25 „Inwestycje”

MSR 32 „Instrumenty finansowe – ujawnianie i prezentacja”.

Zgodnie z MSR 25 inwestycje są to „składniki aktywów znajdujące się w posiadaniu jednostki gospodarczej w celu zwiększenia jej zamożności w formie wpłat (odsetek, tantiem, dywidend i dochodów z czynszu), a także w celu powiększenia wartości kapitału lub ze względu na inne korzyści inwestującej jednostki gospodarczej, takie jak korzyści uzyskiwane w wyniku powiązań handlowych”²⁵. Wiele inwestycji zgodnych z definicją zawartą w MSR 25 spełnia jednocześnie definicję składnika aktywów finansowych prezentowaną przez MSR 32. Do aktywów finansowych zaliczamy „takie aktywa, które mają postać:

1. środków pieniężnych;

2. umownego prawa do otrzymania środków pieniężnych lub innych aktywów finansowych od innej jednostki;

3. umownego prawa do wymiany instrumentów finansowych z inną jednostką gospodarczą na potencjalnie korzystnych warunkach;

4. instrumentu kapitałowego innej jednostki gospodarczej”²⁶.

Co do ujęcia inwestycji należy kierować się Założeniami koncepcyjnymi KMSR gdyż MSR 25 nie reguluje tej kwestii. Zgodnie z Założeniami koncepcyjnymi KMSR. 83 jeżeli inwestycja może w przyszłości przynieść korzyść ekonomiczną lub może nastąpić jej wypływ z jednostki jak również można wiarygodnie ustalić jej koszt i wartość należy ją ująć w sprawozdaniu finansowym. Wyceny początkowej inwestycji dokonuje się po koszcie nabycia (zawiera on cenę nabycia oraz prowizje bankowe, maklerskie, opłaty, cła).

• W przypadku rozliczania inwestycji w drodze emisji papierów wartościowych cena nabycia jest to cena godziwa tych papierów wartościowych w chwili nabycia.

• W przypadku nabycia inwestycji w drodze zamiany na inny składnik aktywów cenę nabycia jeżeli nie jest ona oczywista ustala się przez odniesienie do ceny godziwej składnika przekazywanego.

• „Przychód z odsetek należy ujmować sukcesywnie w miarę upływu czasu, z uwzględnieniem efektywnej rentowności osiągniętej z tytułu użytkowania aktywów”²⁷. Efektywna rentowność jest to stopa dyskontowa stosowana do doprowadzenia do porównywalności przyszłych wpływów pieniężnych z ich początkową wartością bilansową danego składnika aktywów. Jeżeli zakupione zostaną papiery wartościowe z dyskontem lub premią co powoduje różnicę między stopą procentową inwestycji oraz stopą rzeczywistą, w takim przypadku premię lub dyskonto należy amortyzować w terminie wykupu i traktować jako przychód lub koszt odsetek Jeżeli odsetki narosły, lub też dywidendy zostały otrzymane przed nabyciem inwestycji część odsetek i dywidend przypadającą na okres po jej nabyciu zalicza się w przychody pozostałą część odsetek zmniejsza koszty inwestycji.

Zarówno IAS (IAS 16.31-42), jak i IV Dyrektywa UE wymieniają aktualizację wyceny jako jeden ze sposobów uwzględnienia wpływu inflacji na wycenę składników rzeczowego majątku trwałego. Procedura ta służy z jednej strony do przedstawienia stanu majątkowego odpowiadającego realiom rynku, z drugiej do prawidłowego pod względem czasowym ustalenia wyniku finansowego roku obrotowego. Inflacja bez aktualizacji wyceny prowadziłaby do zbyt niskich kwot odpisów amortyzacyjnych (z punktu widzenia rachunku kosztów) i – co się z tym wiąże – do wykazania pozornego zysku. Oznacza to, że aktualizacja wyceny wpływa jednocześnie na wysokość przychodów i kosztów, ponieważ wraz z nią zwiększa się podstawa odpisów amortyzacyjnych” lub skorygowane zostają zyski ze sprzedaży środków trwałych²⁸.

MSR 25 dzieli inwestycje na krótkoterminowe, długoterminowe i majątkowe.

Inwestycje majątkowe czyli „w nieruchomości traktuje się w chwili obecnej albo jako środki trwałe – MSR 16 (wycena wg ceny nabycia/kosztów wytworzenia albo kwot zaktualizowanych oraz obowiązek umarzania), albo jako inwestycje długoterminowe – MSR 25”.

„Inwestycja krótkoterminowa jest inwestycją, która ze swej natury łatwo poddaje się realizacji oraz w zamierzeniu utrzymuje się ją w posiadaniu nie dłużej niż przez rok”²⁹.

Inwestycje długoterminowe są to inwestycje inne niż inwestycje krótkoterminowe.

Jednostki, które nie dzielą w bilansie inwestycji na długoterminowe i krótkoterminowe powinny takiego podziału dokonać dla celów wyceny i ustalenia wartości bilansowej inwestycji.

Inwestycje krótkoterminowe do bilansu są wyceniane w wartości rynkowej (wartość możliwa do uzyskania ze sprzedaży inwestycji na rynku) lub też w niższej jednej z dwu wartości: kosztu nabycia lub wartości rynkowej. W przypadku drugiego sposobu wyceny może on być stosowany do całego portfela inwestycji lub też do pojedynczej inwestycji. W przypadku wykazywania inwestycji krótkoterminowych w wartości rynkowej zyski lub straty z tytułu zmiany wartości bilansowej tych inwestycji są księgowane jako przychody lub straty albo zaliczane do kapitału własnego. Jednostka może stosować tylko jeden z tych sposobów. Dalszej wyceny inwestycji krótkoterminowych dokonuje się po wartości rynkowej lub po wartości nabycia nie wyższej niż wartość rynkowa. Wyceny wg wartości niższej niż wartość rynkowa dokonuje się w stosunku do portfela inwestycji, poszczególnych kategorii inwestycji lub pojedynczej inwestycji. W przypadku wyceny całego portfela wszelkich odpisów dokonuje się od łącznej wartości portfela, pojedyncze inwestycje ujmowane są po koszcie nabycia. Gdy inwestycja została wyceniona po koszcie nie wyższym niż wartość rynkowa jej wartość po późniejszych zwiększeniach nie może przekroczyć kosztu historycznego. Wszystkie późniejsze zwiększenia i zmniejszenia inwestycji są wykazywane w rachunku zysków i strat.

W przypadku wyceny inwestycji w wartości rynkowej jednostka ma do wyboru dwa podejścia księgowe jeżeli chodzi o ujmowanie zwiększeń i zmniejszeń w wartości bilansowej inwestycji krótkoterminowych. Gdy jednostka stwierdzi, że każda zmiana wartości rynkowej powoduje natychmiastową realizację zysków lub strat, może je ujmować bezpośrednio w rachunku zysków i strat. Gdy zyski i straty nie są od razu realizowane wykazuje się je jako nadwyżkę z aktualizacji wyceny. W kapitałach rezerwowych ujmowane są tylko niezrealizowane straty, odwracające ujęte wcześniej niezrealizowane zyski. Pozostałe niezrealizowane straty ujmowane są w rachunku zysków i strat.

Inwestycje długoterminowe wyceniane są do bilansu po koszcie nabycia, w wartościach przeszacowania, lub w przypadku zbywalnych kapitałowych papierów wartościowych w niższej jednej z dwu wartości: koszcie nabycia lub wartości rynkowej, w odniesieniu do całego portfela inwestycji. Jednostka musi mieć ustalone stałe zasady co do częstotliwości przeszacowania oraz wszystkie inwestycje długoterminowe tej samej kategorii muszą być przeszacowywane w tym samym czasie. Zysk wynikający ze zwiększenia wartości inwestycji długoterminowej powiększa kapitał własny, nie może być zaliczony tak jak w przypadku inwestycji krótkoterminowej do przychodów. Zmniejszenia wartości ujmuje się w rachunku zysków i strat, z wyjątkiem tych zmniejszeń, które odwracają wcześniej ujęte zwiększenia i pomniejszają wówczas nadwyżkę z aktualizacji wyceny. Późniejsze zmniejszenia i zwiększenia ujmuje się w rachunku zysków i strat w takim samym stopniu w jakim dokonano odpisów wartości w rachunku zysków i strat. Zgodnie z MSR 25 na wartość składnika aktywów wpływa: „wartość rynkowa, majątek i wyniki podmiotu, w którym dokonano inwestycji oraz przewidywane przyszłe przepływy środków pieniężnych z tytułu inwestycji. Inne czynniki, które mogą wpłynąć na wartość składnika aktywów to ryzyko, rodzaj i zakres udziału inwestora, jak również ograniczenia dotyczące wypłaty dywidend wypłacanych przez podmiot, w którym dokonano inwestycji lub możliwości sprzedaży inwestycji przez inwestora”³⁰. Ze względu na wszystkie te czynniki odpisów wartości należy dokonywać dla każdej inwestycji oddzielnie.

W przypadku wyceny inwestycji długoterminowych po koszcie nabycia późniejsze zwiększenia i zmniejszenia wartości ujmowane są w rachunku zysków i strat, z tym że późniejsze zwiększenia nie mogą przekroczyć kosztu historycznego inwestycji.

W przypadku inwestycji wycenianych w wartościach zaktualizowanych zwiększenia oraz ich odwrócenia są księgowane w kapitałach rezerwowych poprzez nadwyżkę z aktualizacji wyceny. Pozostałe zmniejszenia przekraczające nadwyżkę z aktualizacji wyceny ujmowane są w rachunku zysków i strat.

Gdy jednostka wycenia kapitałowe papiery wartościowe przeznaczone do obrotu, po koszcie nie przekraczającym wartości rynkowej, w stosunku do portfela inwestycji, przejściowe zmniejszenia wartości oraz ich odwrócenia są ujmowane w kapitale własnym. Trwałe zmniejszenia jak również zwiększenia ujmuje się w rachunku zysków i strat. Wartość późniejszych zwiększeń wartości nie może przekroczyć kosztu historycznego inwestycji.