Globalizacja rynków i gospodarek świata postawiła przed księgowymi zarówno na poziomie akademickim, regulacyjnym, jak i praktycznym wyzwanie wypracowania, przyjęcia i przestrzegania w stosowaniu jednolitych, ogólnie akceptowanych rozwiązań z zakresu rachunkowości.6
Wiele postanowień aktualnie obowiązujących lecz starych Księgowych Dyrektyw Unii stoi w wyraźnej lub mniej wyraźnej sprzeczności z Międzynarodowymi Standardami Rachunkowości lub na tyle zawęża obszar swych merytorycznych regulacji, że ich postanowienia nie zawsze pasują do rozwiązań zawartych w MSR.7
Zarząd KMSR zatwierdza projekt MSR i dla tego projektu powołuje Komitet Sterujący. Komitet omawia każdą kwestię rachunkową projektu pod kątem zgodności z założeniami koncepcyjnymi KMSR oraz poszczególnych MSR. Zbiera również informacje o wymaganiach rachunkowości z danego zakresu w różnych krajach. Informacje te służą opracowaniu zasad rachunkowości zawartych we wstępnym projekcie ogólnych zasad. Komitet sporządza sprawozdanie, które kieruje do Zarządu. Zarząd wydaje opinię na temat sprawozdania. Po uzyskaniu opinii Zarządu, Komitet opracowuje Wstępny projekt ogólnych zasad. W projekcie zawarte zostają zalety i wady proponowanych zasad rachunkowości. Po zebraniu uwag do wstępnego projektu co zazwyczaj trwa cztery miesiące, Komitet i Zarząd wspólnie opracowują Projekt ogólnych zasad. Na podstawie tego Projektu Komitet opracowuje Projekt standardu, który jest kierowany do Zarządu. Zarząd po dyskusji nad nim zatwierdza go większością dwóch trzecich głosów. Następnie Projekt jest publikowany i przez miesiąc do pięciu miesięcy zbierane są opinie na temat Projektu. Po tym okresie Zarząd i Komitet Sterujący omawiają nadesłane uwagi i jeśli zawierają one również akceptację dla Projektu Zarząd większością trzech czwartych głosów przyjmuje MSR.
W przypadku aktualizacji istniejącego MSR nie sporządza się Sprawozdania i wstępnego projektu ogólnych zasad a jedynie Projekt Standardu.
Od problemu gospodarczego do gotowego standardu
Procedura opracowywania standardu ma ograniczyć ryzyko, że abstrakcyjna koncepcja okaże się nieprzydatna w praktyce. Punktem wyjścia jest rozpoznanie problemu: mogą nim być rozbieżne metody księgowania tej samej transakcji, pojawienie się nowego instrumentu finansowego albo brak informacji potrzebnej użytkownikom sprawozdań. Nie każdy problem wymaga odrębnego standardu. Czasem wystarcza interpretacja, poprawka do istniejącego dokumentu lub materiał edukacyjny.
Ustalenie zakresu
Na początku trzeba określić, jakich jednostek i zdarzeń dotyczy projekt. Zbyt wąski zakres pozostawi luki, a zbyt szeroki może połączyć transakcje ekonomicznie odmienne. Autorzy analizują rozwiązania krajowe, praktykę przedsiębiorstw i potrzeby odbiorców informacji. Porównanie istniejących modeli pomaga wskazać, które różnice wynikają z tradycji prawnej, a które rzeczywiście wpływają na obraz sytuacji finansowej.
Projekt i warianty rozwiązania
Przed przygotowaniem ostatecznych zapisów rozważa się kilka wariantów. Każdy powinien być oceniony pod kątem przydatności informacji, jej wiernego przedstawienia, porównywalności oraz kosztów uzyskania. Trudność polega na tym, że cele te mogą się ścierać. Bardziej precyzyjna wycena bywa kosztowna, a metoda łatwa do stosowania może nie oddawać dobrze ryzyka lub wartości ekonomicznej.
Ważną częścią projektu są definicje. Jeżeli pojęcia takie jak aktywo, zobowiązanie, kontrola czy wartość godziwa są niejednoznaczne, nawet szczegółowy przepis prowadzi do rozbieżności. Definicja musi być wystarczająco ogólna, aby objąć różne formy prawne transakcji, lecz zarazem na tyle konkretna, by można było sprawdzić spełnienie jej warunków.
Konsultacje publiczne
Projekt trafia do zainteresowanych środowisk. Komentarze mogą pochodzić od firm, organizacji zawodowych, organów nadzoru, inwestorów, naukowców i audytorów. Dobra konsultacja wymaga uzasadnionych odpowiedzi. Sam sprzeciw wobec zmiany nie przesądza o jej wadliwości, podobnie jak poparcie dużej organizacji nie zwalnia z oceny argumentów. Szczególnie cenne są przykłady pokazujące skutki projektu dla konkretnych transakcji.
Testowanie i analiza skutków
Nową regułę można testować na przykładowych sprawozdaniach albo w ramach wdrożenia próbnego. Pozwala to sprawdzić dostępność danych, działanie systemów informatycznych i wpływ na wskaźniki finansowe. Analiza skutków obejmuje także pytanie, czy korzyści informacyjne uzasadniają koszt zmiany procedur, wycen i ujawnień. Standard ma służyć użytkownikom, ale nie powinien wymagać pracy niewspółmiernej do znaczenia informacji.
Zatwierdzenie i okres przejściowy
Po analizie uwag organ decyzyjny zatwierdza tekst lub kieruje go do dalszych prac. Publikacja powinna wskazywać datę wejścia w życie, możliwość wcześniejszego zastosowania i reguły przejścia ze starej metody. Okres przygotowawczy jest potrzebny, ponieważ zmiana może wymagać zebrania danych historycznych, modyfikacji umów, systemów księgowych oraz zasad kontroli wewnętrznej.
Praca nie kończy się z publikacją
Po wdrożeniu pojawiają się pytania interpretacyjne i informacje o nieprzewidzianych konsekwencjach. Organ ustanawiający standard obserwuje praktykę, publikuje wyjaśnienia i okresowo przegląda regulację. Dzięki temu system może reagować na rozwój gospodarki. Stabilność jest cenna, ale nie może oznaczać utrzymywania rozwiązania, które przestało wiernie opisywać rzeczywistość.
Proces przedstawiony w pracy warto zatem postrzegać jako cykl, a nie jednorazową ścieżkę. Rozpoznanie problemu, konsultacje, wdrożenie i ocena działania wzajemnie się uzupełniają. To właśnie procedura daje standardowi legitymację i zwiększa szansę, że będzie stosowany podobnie w różnych krajach.
Jak wygląda dobry komentarz konsultacyjny
Najbardziej użyteczna uwaga nie ogranicza się do stwierdzenia, że projekt jest zbyt trudny albo niekorzystny. Powinna wskazać konkretny paragraf, opisać typową transakcję, przedstawić oczekiwany skutek i zaproponować alternatywę. Warto również wyjaśnić, czy problem dotyczy definicji, wyceny, prezentacji, ujawnienia czy terminu wdrożenia. Taki materiał można porównać z opiniami z innych krajów.
Przykłady ilustrujące zasadę
Standard oparty na ogólnej zasadzie potrzebuje przykładów, które pokazują granice jej zastosowania. Przykład nie powinien jednak zamieniać się w zamknięty katalog. Jeśli praktyka skupia się wyłącznie na odtwarzaniu gotowych scenariuszy, nowa konstrukcja umowy może ominąć sens regulacji. Dlatego przykłady trzeba czytać razem z celem i definicjami.
Przepisy przejściowe
Zmiana sposobu ujmowania może wymagać przeliczenia danych za wcześniejsze okresy. Retrospektywne zastosowanie zwiększa porównywalność, ale bywa niemożliwe, gdy brakuje dawnych danych lub nie można odtworzyć szacunków bez wykorzystania późniejszej wiedzy. Projektodawca musi więc zdecydować, kiedy uzasadnione są uproszczenia i jakie informacje należy wtedy ujawnić.
Tłumaczenie i znaczenie pojęć
Standard międzynarodowy funkcjonuje w wielu językach. Tłumaczenie musi zachować sens pojęcia, a nie tylko jego dosłowne brzmienie. Szczególne trudności pojawiają się, gdy termin ma już w prawie krajowym inne znaczenie. Słownik pojęć, spójność przekładu i konsultacja z praktykami ograniczają ryzyko powstania dwóch wersji tej samej zasady.
Wdrożenie w przedsiębiorstwie
Po opublikowaniu standardu jednostka identyfikuje dotknięte procesy, źródła danych i umowy. Następnie aktualizuje politykę rachunkowości, systemy, kontrole oraz zakres informacji zbieranych od działów operacyjnych. Potrzebne są szkolenia, ale również test zamknięcia okresu. Sama znajomość tekstu regulacji nie zapewnia poprawnego wdrożenia, jeśli dane nie powstają w odpowiednim miejscu i czasie.
Ocena po wdrożeniu
Po kilku okresach można sprawdzić, czy nowa zasada rzeczywiście poprawiła informacje i czy koszty okazały się zgodne z założeniami. Analiza obejmuje błędy praktyczne, rozbieżności interpretacyjne i transakcje tworzone w reakcji na regulację. Taki przegląd może prowadzić do drobnej poprawki, projektu większej zmiany albo pozostawienia standardu bez modyfikacji.
Tempo zmian a stabilność systemu
Zbyt częste nowelizacje utrudniają porównywanie okresów i zwiększają koszty. Zbyt wolna reakcja pozostawia nieuregulowane zjawiska oraz pozwala utrwalić rozbieżną praktykę. Ustalający standard musi zatem ocenić pilność problemu, znaczenie dla użytkowników i zdolność jednostek do wdrożenia rozwiązania.
Procedura buduje zaufanie
Nie każda strona będzie zadowolona z ostatecznej decyzji. Zaufanie rośnie jednak, gdy wiadomo, że argumenty zostały wysłuchane, przeanalizowano alternatywy, a wniosek ma publiczne uzasadnienie. Uczestnicy rynku łatwiej akceptują wymagający standard, jeśli rozumieją problem, który ma rozwiązać.
Opisany proces wyjaśnia również, dlaczego między rozpoznaniem potrzeby a wejściem standardu w życie mijają lata. Czas ten nie musi oznaczać bezczynności. Obejmuje badania, uzgadnianie definicji, testowanie konsekwencji i przygotowanie przedsiębiorstw do zmiany.
Ważnym etapem jest również ustalenie relacji nowego dokumentu do pozostałych standardów. Zmiana jednej definicji może wpływać na kilka obszarów, dlatego przegląda się odwołania, wyjątki i przepisy wspólne. Niespójność terminów mogłaby stworzyć więcej problemów niż pierwotna luka.
Ostateczny tekst powinien jasno rozdzielać cel, zakres, zasady rozpoznawania, pomiar, prezentację, ujawnienia i datę zastosowania. Taka konstrukcja pomaga użytkownikowi znaleźć odpowiedź, a później ułatwia aktualizację wybranego elementu bez naruszania całej regulacji.