Dzięki harmonizacji i standaryzacji rachunkowość jako międzynarodowy język biznesu ma szansę stać się nie tylko istotnym czynnikiem rozwoju gospodarczego w ramach wspólnot gospodarczych, lecz także w skali globalnej. Jest to jednak proces bardzo złożony, uwarunkowany wieloma czynnikami8.
Międzynarodowe Standardy Rachunkowości nie są zbiorem przepisów lecz jedynie ogólnymi zasadami rachunkowości. Ich stosowanie jest dobrowolne, chyba że dany kraj lub organizacja przyjął je jako obowiązujące. „MSR mają szerokie zastosowanie:
-
jako podstawa do tworzenia standardów krajowych,
-
jako międzynarodowy wyznacznik zasad rachunkowości,
-
jako zbiór zasad rachunkowości stosowany przez największe organizacje”9.
Według Międzynarodowych Standardów Rachunkowości swoje sprawozdania sporządzają między innymi firmy z takich krajów europejskich jak: Francja, Niemcy, Austria, Szwajcaria, Włochy, Portugalia, Belgia, Grecja. Tłem dla uregulowań zawartych w Międzynarodowych Standardach jest prawo oparte na prawie rzymskim.
Główne cechy rachunkowości Międzynarodowych Standardów:
-
nacisk na zgodność z przepisami prawa,
-
ukierunkowanie na kredytodawców,
-
utajnianie informacji,
-
zdominowanie zasad rachunkowości przez przepisy podatkowe,
-
przewaga formy prawnej nad treścią ekonomiczną,
-
zasady rachunkowości określone przez przepisy.
Międzynarodowe Standardy są wynikiem potrzeby harmonizacji rachunkowości co ułatwia dokonywanie decyzji inwestycyjnych przez inwestorów, analityków, maklerów w warunkach globalizacji rynków kapitałowych. Jednolite standardy ułatwiają również pozyskanie kapitału na rynkach międzynarodowych, przyczyniają się do ułatwienia i obniżenia kosztów sporządzania sprawozdań finansowych przez firmy z różnych krajów. Harmonizacja rachunkowości obniża koszty w krajach, które przyjęły Międzynarodowe Standardy za obowiązujące u siebie i nie muszą opracowywać własnych zasad rachunkowości. Międzynarodowe Standardy Rachunkowości ułatwiają kontrolę firm międzynarodowych organom rządowym. Umożliwiają giełdom papierów wartościowych przyciągnięcie dużej liczby spółek.
Wspólny model nie oznacza identycznej rachunkowości
Międzynarodowy model rachunkowości tworzy ramy komunikacji, lecz nie usuwa wszystkich różnic między przedsiębiorstwami. Jednostki prowadzą odmienną działalność, ponoszą inne ryzyka i zawierają transakcje o różnej treści ekonomicznej. Porównywalność nie polega więc na mechanicznym wykazywaniu tych samych kwot w tych samych pozycjach. Chodzi o to, aby podobne zjawiska ujmować podobnie, a istotne różnice jasno objaśniać.
Standard jako wspólny punkt odniesienia
Wspólne zasady ułatwiają inwestorowi porównanie rentowności, zadłużenia i zdolności do generowania środków pieniężnych. Kredytodawca może lepiej ocenić bezpieczeństwo finansowania, a zarząd grupy kapitałowej sprawniej zestawiać dane spółek działających w kilku państwach. Standard nie zastępuje jednak analizy. Te same wskaźniki mogą mieć inne znaczenie w banku, przedsiębiorstwie produkcyjnym i firmie usługowej.
Zasady i profesjonalny osąd
Model oparty na zasadach wymaga rozpoznania ekonomicznej treści zdarzenia. Nie wystarczy sprawdzić nazwę umowy. Trzeba ustalić, kto kontroluje zasób, kto ponosi ryzyko, kiedy powstaje obowiązek i jakie korzyści są oczekiwane. Takie podejście ogranicza możliwość ukrywania skutków transakcji za jej formą prawną, ale zwiększa odpowiedzialność osób sporządzających sprawozdanie.
Profesjonalny osąd nie jest dowolnością. Powinien wynikać z faktów, spójnej polityki rachunkowości i udokumentowanych założeń. Jeżeli dwie jednostki przyjmują różne rozwiązania, odbiorca powinien móc zrozumieć przyczynę. Służą temu informacje dodatkowe opisujące metody wyceny, kluczowe szacunki i źródła niepewności.
Relacja do prawa krajowego
Międzynarodowe standardy funkcjonują w otoczeniu krajowego prawa spółek, podatków, nadzoru i odpowiedzialności zarządu. Dlatego przyjęcie wspólnego modelu nie oznacza, że wszystkie obowiązki przedsiębiorstwa stają się międzynarodowe. Wynik podatkowy może być ustalany inaczej niż wynik księgowy, a ustawodawca może określać zakres jednostek zobowiązanych do stosowania danego zestawu zasad.
Korzyści i koszty stosowania
Korzyścią jest większa przejrzystość wobec uczestników rynku oraz łatwiejszy dostęp do kapitału ponad granicami. Koszty obejmują szkolenia, zmianę systemów, wyceny wykonywane przez specjalistów oraz rozbudowane ujawnienia. Dla małej jednostki koszt pozyskania niektórych danych może być znacznie większy niż ich wartość dla odbiorcy. Z tego powodu zakres sprawozdawczości powinien uwzględniać charakter i skalę działalności.
Granice porównywalności
Nawet wspólny standard pozostawia miejsce na szacunki. Okres użytkowania środka trwałego, prawdopodobieństwo wypływu środków czy utrata wartości zależą od prognoz. Dwie rzetelne oceny mogą prowadzić do innych liczb. Użytkownik powinien zatem analizować nie tylko wartości w tabelach, lecz także założenia oraz zmiany metod między okresami.
Historyczny punkt widzenia
Tekst źródłowy przedstawia model znany na przełomie XX i XXI wieku. Od tego czasu system standardów był wielokrotnie zmieniany, a część opisanych dokumentów zastąpiono nowymi. Trwałe pozostaje dążenie do wysokiej jakości informacji finansowej. Czytając dawne nazwy i numery standardów, należy oddzielać historię rozwoju koncepcji od regulacji obowiązujących w konkretnym dniu sprawozdawczym.
Najważniejszą funkcją modelu międzynarodowego jest zatem stworzenie wiarygodnej podstawy rozmowy o przedsiębiorstwie. Nie usuwa on potrzeby osądu ani znajomości prawa lokalnego, lecz porządkuje sposób rozpoznawania, wyceny, prezentacji i objaśniania zjawisk gospodarczych.
Rola rynku kapitałowego
Gdy kapitał przepływa między państwami, inwestor nie może znać wszystkich lokalnych systemów księgowych równie dobrze. Wspólny model obniża koszt interpretacji informacji i ułatwia ocenę ryzyka. Nie gwarantuje jednak prawidłowej decyzji inwestycyjnej. Sprawozdanie opisuje jednostkę w określonych ramach i w dużej części odnosi się do przeszłości.
Grupa kapitałowa
Jednolity zestaw zasad jest szczególnie ważny przy konsolidacji. Spółki zależne mogą prowadzić księgi według prawa lokalnego, ale do sprawozdania grupy ich dane trzeba przekształcić zgodnie z przyjętą podstawą. Konieczne są wspólne instrukcje, pakiety konsolidacyjne i terminy. Bez tego różnice metod mogłyby być mylone z rzeczywistymi różnicami wyników.
Małe i duże jednostki
Zakres potrzeb informacyjnych zależy od odpowiedzialności publicznej i złożoności działalności. Rozbudowane wyceny oraz ujawnienia mogą być uzasadnione w dużej grupie pozyskującej kapitał publiczny, lecz nadmierne dla małego przedsiębiorstwa z prostą strukturą finansowania. Proporcjonalność nie powinna jednak prowadzić do utraty informacji niezbędnych wierzycielom i właścicielom.
Współpraca specjalistów
Stosowanie modelu często wykracza poza dział księgowy. Wyceny wymagają danych operacyjnych i prognoz zarządu, umowy analizują prawnicy, ryzyko oceniają specjaliści, a systemy przygotowuje dział informatyczny. Księgowość integruje te informacje i sprawdza ich zgodność z kryteriami ujęcia. Jakość raportu zależy więc od komunikacji między funkcjami.
Znaczenie kontroli wewnętrznej
Im więcej standard pozostawia osądu, tym ważniejsze są procedury zatwierdzania założeń. Jednostka powinna określić źródła danych, osoby odpowiedzialne, częstotliwość aktualizacji oraz sposób weryfikacji. Kontrola nie eliminuje niepewności, ale ogranicza przypadkowość i pozwala odtworzyć proces prowadzący do kwoty w sprawozdaniu.
Międzynarodowy model działa najlepiej wtedy, gdy wspólna zasada jest połączona z przejrzystym opisem jej zastosowania. Porównywalność nie wymaga ukrywania odmienności przedsiębiorstw. Wymaga, by odbiorca mógł oddzielić różnice gospodarcze od różnic wynikających z metod rachunkowości.
Porównanie w czasie
Użytkownik śledzi tendencje, dlatego zmiana polityki rachunkowości powinna być wyraźnie odróżniona od zmiany szacunku i korekty błędu. Każdy przypadek ma inne źródło oraz sposób ujęcia. Bez właściwego rozróżnienia wzrost lub spadek wyniku może wyglądać jak efekt działalności, choć powstał wyłącznie wskutek zmiany sposobu prezentacji.
Branżowy kontekst informacji
Wspólne zasady nie eliminują specyfiki sektorów. Dla banku kluczowe są ryzyko kredytowe i płynność, dla producenta zapasy i zdolności wytwórcze, a dla firmy technologicznej zasoby niematerialne i tempo utraty przydatności. Standardy określają ramy, natomiast analiza powinna uwzględniać model biznesowy.
Dane zagregowane i szczegółowe
Zbyt szerokie łączenie pozycji może ukryć ryzyko, a nadmierne rozdrobnienie utrudnia odczytanie całości. Jednostka powinna prezentować istotne klasy oddzielnie i uzupełniać je notami. Dobrze dobrany poziom agregacji pozwala zobaczyć zarówno obraz przedsiębiorstwa, jak i źródła największych zmian.
Znaczenie audytu i nadzoru
Wspólny model przynosi korzyści tylko wtedy, gdy istnieją mechanizmy weryfikacji. Audyt bada zgodność i dowody, a nadzór rynku reaguje na istotne naruszenia oraz rozbieżności praktyki. Nie przenoszą one odpowiedzialności ze sporządzającego sprawozdanie, lecz zwiększają dyscyplinę stosowania zasad.
Ostatecznie model międzynarodowy jest częścią infrastruktury gospodarczej. Łączy przedsiębiorstwa, dostawców kapitału, audytorów i regulatorów wokół wspólnych pojęć. Jego skuteczność zależy zarówno od jakości tekstu standardów, jak i od instytucji oraz kompetencji osób, które przekładają je na dane.
Edukacja ma w tym systemie trwałe znaczenie. Nowa reguła wymaga nie tylko jednorazowego szkolenia, lecz także przykładów, dyskusji branżowej i wymiany doświadczeń z pierwszych wdrożeń. Kompetencja polega na rozumieniu celu zasady, nie na zapamiętaniu numeru paragrafu.
To wzmacnia jakość osądu w nowych sytuacjach.