Inwestycje w dawnym prawie polskim i standardach międzynarodowych

Zysk lub stratę ze sprzedaży inwestycji ujmuje się jako przychód lub koszt w rachunku zysków i strat. Jeżeli inwestycja została wcześniej przeszacowana przychód można zwiększyć o odpowiednią kwotę kapitału rezerwowego z aktualizacji wyceny w roku, w którym dokonano przeszacowania.

Decyzję co do klasyfikacji inwestycji jako inwestycja krótko- lub długoterminowa podejmuje kierownik jednostki. W razie zmiany decyzji co do inwestycji należy ją przeklasyfikować. Wartość, w której zostanie ona przeniesiona do innej grupy inwestycji zależy od metody wyceny stosowanej dla tej grupy.

• „Przy przeklasyfikowaniu inwestycji długoterminowych do krótkoterminowych, jeśli inwestycje krótkoterminowe są wykazywane po koszcie nie przekraczającym wartości rynkowej, przeniesienia należy dokonać według kosztu nie przekraczającego wartości rynkowej. „Jeżeli inwestycja podlegała wcześniejszej aktualizacji wyceny, w momencie przeniesienia należy odwrócić każdą odnośną pozostałą nadwyżkę z aktualizacji wyceny” (MSR 25.36)

• Przy przeklasyfikowaniu inwestycji długoterminowych do krótkoterminowych, jeśli inwestycje krótkoterminowe są wykazywane w wartości rynkowej, przeniesienia należy dokonać według wartości bilansowej. „Jeżeli zmiany wartości rynkowej krótkoterminowych inwestycji włącza się do przychodu, każda odnośna pozostała nadwyżka z aktualizacji wyceny powinna zwiększyć przychody” (MSR 25.36).

• „Inwestycje przeklasyfikowane z krótkoterminowych na długoterminowe należy zawsze przenosić po koszcie nie przekraczającym wartości rynkowej lub w wartości rynkowej, jeżeli wcześniej były wykazywane w tej wartości” (MSR 25.37).”³¹

W przypadku sprzedaży inwestycji zależnie od przyjętego przez jednostkę sposobu ich wyceny stosuje się następujące ujęcia księgowe zysków lub strat ze sprzedaży:

1. wycena inwestycji krótkoterminowych po koszcie nie wyższym niż koszt rynkowy lub inwestycji długoterminowych po koszcie nabycia, zyski lub straty ze sprzedaży ujmowane są w rachunku zysków i strat;

2. wycena inwestycji po koszcie nie większym niż wartość rynkowa w odniesieniu do portfela inwestycji, zyski lub straty ustalane są na podstawie kosztu inwestycji, przy czym należy ustalić wartość rynkową całego portfela;

3. wycena inwestycji krótkoterminowych wg wartości rynkowej poprzez nadwyżkę z aktualizacji wyceny lub inwestycji długoterminowych przez zaktualizowanie wartości, zyski lub straty ze sprzedaży można odnieść do zysku zatrzymanego lub ująć w rachunku zysków i strat, raz wybrana metoda musi być stosowana sposób ciągły.

Polska ustawa o rachunkowości mówi tylko o inwestycjach rozpoczętych, przez które rozumie się „ogół poniesionych kosztów pozostających w bezpośrednim związku z nie zakończoną jeszcze: budową, montażem lub przekazaniem do używania nowego lub ulepszeniem już istniejącego środka trwałego”³².

W polskiej praktyce nazwa inwestycje stosowana jest do inwestycji majątkowych rozpoczętych „są to wszelkie działania, roboty, usługi, dostawy, których celem jest stworzenie nowych bądź ulepszenie istniejących obiektów środków trwałych, w tym również inwestycje w obcych środkach trwałych”³³. Jak widać pod tym pojęciem kryją się inne aktywa niż pod inwestycjami rozumianymi przez standardy międzynarodowe. W Polsce dla inwestycji finansowych przyjęła się nazwa lokaty i związana jest ona głównie z lokatami długoterminowymi. Jest to tak zwany finansowy majątek trwały, do którego zaliczamy papiery wartościowe nie przeznaczone do obrotu oraz udzielone długoterminowe pożyczki, służące lokacie kapitału i osiągnięciu zysku w okresie dłuższym niż rok. W skład finansowego majątku trwałego wchodzą: udziały i akcje, papiery wartościowe, udzielone pożyczki długoterminowe, inne składniki finansowego majątku trwałego.

Dokonując wyceny należy oddzielnie brać pod uwagę każdą z tych grup.

1. Akcje i udziały wycenia się w cenie nabycia. Aporty rzeczowe wyceniamy w ich wartości księgowej netto wynikającej z ksiąg jednostki będącej udziałowcem lub akcjonariuszem. Wartość netto nie może być wyższa niż cena sprzedaży. Jeżeli tak jest należy dokonać odpisu różnicy, urealniającego wartość aportu w ciężar konta Pozostałe koszty operacyjne. W odwrotnej sytuacji odpisu nie dokonuje się gdyż różnica ta stanowi zysk nie zrealizowany. Gdy wartość aportu była wcześniej zwiększona w wyniku aktualizacji należy przenieść różnicę wynikłą z aktualizacji wyceny, z Kapitału rezerwowego z aktualizacji wyceny na Kapitał zapasowy. „…udziały w innych jednostkach i długoterminowe papiery wartościowe (lokaty) – według cen nabycia pomniejszonych o odpisy spowodowane trwałą utratą ich wartości,”³⁴. Trwała utrata wartości akcji następuje gdy „kurs giełdowy wykazuje tendencję spadkową w okresie dłuższym niż trzy miesiące”³⁵. W takim przypadku należy obniżyć wartość akcji do wysokości z ostatniego notowania giełdowego przed datą sporządzenia sprawozdania finansowego jeżeli kurs malał sukcesywnie, natomiast gdy wystąpiły wahania kursu akcji ich wartość obniżamy do kursu średniego z miesiąca sprzed sporządzenia sprawozdania. W przypadku ustalania trwałej utraty wartości udziałów bierze się pod uwagę następujące wartości, z dwóch kolejnych lat:

   • „straty poniesione w ostatnich latach przez spółkę, w której jednostka ma udziały lub akcje,

   • brak zdolności do wypracowywania zysku,

   • obniżenie kapitału zakładowego,

   • możliwość wycofania wkładu w nie uszczuplonej wysokości,

   • korzyści osiągane przez z wywierania wpływu na spółkę, kompensujące brak dywidendy”³⁶. W razie wzrostu wartości akcji i udziałów przywraca się ich wartość ale tylko do wysokości ceny nabycia. Rozchód akcji i udziałów wycenia się według jednej z przyjętych zasad wyceny rozchodu³⁷.

2. Dłużne papiery wartościowe np. obligacje, bony, skrypty dłużne, listy zastawne, wycenia się w cenie nabycia pomniejszonej o odsetki lub dyskonto ujęte w tej cenie. Odsetki oraz dyskonto zapłacone w momencie zakupu papierów wartościowych są traktowane jako koszt finansowy nabywcy lub rozliczenia międzyokresowe.

3. Pożyczki długoterminowe wycenia się:

   • w momencie powstania w wartości nominalnej.

   • do bilansu w wysokości niespłaconych rat długoterminowych.

Aktywa finansowego majątku trwałego wyrażone w walutach obcych wycenia się na moment nabycia po kursie sprzedaży banku, w którym nabywamy walutę na zakup tych aktywów lub po kursie stosowanym przez jednostkę do wyceny rozchodu walut, przy zakupie z własnego konta walutowego. Na moment bilansowy aktywa te wycenia się po średnim kursie ogłaszanym przez NBP na ostatni dzień roku obrachunkowego. Powstałe w ten sposób ujemne różnice kursowe stanowią koszty finansowe zaś dodatnie różnice kursowe – przychody przyszłych okresów.

Utrata wartości papierów wartościowych lub zwiększenie ich wartości stanowi koszt lub przychód finansowy.

Papiery wartościowe zakupione w celu ich odsprzedaży w okresie krótszym niż rok ustawa o rachunkowości zalicza do majątku obrotowego. Na moment nabycia wycenia się je w cenach nabycia. Na moment bilansowy wycenia się je w cenach nabycia lub cenach zakupu (jeżeli nie zniekształca to wyniku finansowego) nie wyższych niż cena sprzedaży netto. Cena sprzedaży netto papierów wartościowych jest to cena (np. kurs giełdowy) pomniejszona o koszty nabycia tych papierów. Różnice wynikłe z wyceny bilansowej odnosi się w przychody lub koszty finansowe.

Z przedstawionych wyżej ogólnych zasad ujmowania i wyceny inwestycji widać podstawową różnicę między rachunkowością polską a europejską. Polska ustawa co innego określa mianem inwestycji niż Międzynarodowe Standardy Rachunkowości. Zaliczane do inwestycji przez standardy europejskie papiery wartościowe zgodnie z przepisami obowiązującymi w Polsce kwalifikowane są do finansowego majątku trwałego w przypadku papierów wartościowych nie przeznaczonych do obrotu. Papiery wartościowe krótkoterminowe zaliczane są do majątku obrotowego. W obu systemach rachunkowości na moment nabycia papiery wartościowe wyceniamy w cenie nabycia. Odsetki i dyskonta płatne do momentu nabycia dłużnych papierów wartościowych zmniejszają koszt nabycia zaś płatne po terminie nabycia ujmowane są w przychodach. Papiery wartościowe uzyskane w zamian za wniesienie aportu standardy międzynarodowe nakazują wyceniać w cenie godziwej aportu (możliwej do uzyskania na rynku) zaś przepisy polskie mówią o cenie księgowej netto. Przepisy europejskie dopuszczają dwa sposoby wyceny bilansowej papierów wartościowych krótkoterminowych: wg wartości rynkowej lub wartości nabycia nie wyższej niż wartość rynkowa. Papiery wartościowe długoterminowe mogą być wyceniane na trzy sposoby: wg cen nabycia, w wartościach przeszacowanych lub niższej jednej z dwu wartości: wartości nabycia lub wartości rynkowej. Polska ustawa pozwala wyceniać papiery wartościowe przeznaczone do obrotu wg cen nabycia lub zakupu nie wyższych od cen sprzedaży netto. Papiery wartościowe lokacyjne wycenia się w Polsce wg cen nabycia. Krajowe przepisy wymagają od jednostek aby dokonywały one przeszacowań wartości papierów wartościowych w przypadku utraty ich wartości. Wszelkie zwiększenia i zmniejszenia wartości tych aktywów wynikłe z wyceny w polskiej rachunkowości traktowane są jako koszty lub przychody finansowe. Standardy międzynarodowe pozwalają ujmować zwiększenia wartości inwestycji krótkoterminowych w przychody lub kapitał rezerwowy, zwiększenia wartości inwestycji długoterminowych można ujmować tylko w kapitale rezerwowym. Wszelkie zmniejszenia wartości inwestycji (z wyjątkiem odwracających ich zwiększenia) ujmowane są bezpośrednio w rachunku zysków i strat. Zarówno przepisy polskie jak i międzynarodowe dopuszczają dokonywanie zwiększeń wartości powyższych aktywów tylko do wysokości kosztu historycznego (wartości początkowej).