Podstawa prawna polskiej rachunkowości w ujęciu historycznym

Podmioty zobligowane do stosowania ustawy o rachunkowości²²:

I. Przepisy ustawy o rachunkowości, zwanej dalej ustawą, stosuje się do mających siedzibę lub miejsce sprawowania zarządu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej:

1. Spółek handlowych (osobowych i kapitałowych, w tym również w organizacji) oraz spółek cywilnych z zastrzeżeniem pkt 2, a także innych osób prawnych, z wyjątkiem Skarbu Państwa i Narodowego Banku Polskiego.

2. Osób fizycznych oraz spółek cywilnych osób fizycznych, jeżeli ich przychody netto ze sprzedaży towarów, produktów i operacji finansowych za poprzedni rok obrotowy wyniosły co najmniej równowartość w walucie polskiej 800.000 EURO²³.

3. Jednostek organizacyjnych działających na podstawie Prawa bankowego, Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych, przepisów o funduszach inwestycyjnych, przepisów o działalności ubezpieczeniowej lub przepisów o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych bez względu na wielkość przychodów.

4. Gmin, powiatów, województw i ich związków, a także państwowych, gminnych, powiatowych i wojewódzkich:

   • jednostek budżetowych,

   • gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych,

   • zakładów budżetowych,

   • funduszy celowych.

5. Jednostek organizacyjnych nie mających osobowości prawnej, z wyjątkiem spółek, o których mowa w pkt l i 2.

6. Zagranicznych osób prawnych, zagranicznych jednostek nie posiadających osobowości prawnej oraz zagranicznych osób fizycznych, prowadzących na terytorium Rzeczypospolitej polskiej działalność osobiście, przez osobę upoważnioną, przy pomocy pracowników – w odniesieniu do działalności prowadzonej na terytorium Rzeczypospolitej polskiej, bez względu na wielkość przychodów.

7. Jednostek nie wymienionych w pkt 1-6, jeżeli otrzymują one na realizację zadań zleconych dotacje lub subwencje z budżetu państwa, budżetów jednostek samorządu terytorialnego lub funduszów celowych – od początku roku obrotowego, w którym dotacje lub subwencje zostały im przyznane.

II. Osoby fizyczne oraz spółki cywilne osób fizycznych mogą stosować zasady rachunkowości określone ustawą również od początku następnego roku obrotowego, jeżeli ich przychody netto ze sprzedaży towarów, produktów i operacji finansowych za poprzedni rok obrotowy są niższe niż równowartość w walucie polskiej 800.000 EURO²⁴. W tym przypadku osoby te lub wspólnicy przed rozpoczęciem roku obrotowego są obowiązani do zawiadomienia o tym urzędu skarbowego, właściwego w sprawach opodatkowania podatkiem dochodowym.

Podstawowym źródłem prawnym rachunkowości polskiej jest Ustawa o Rachunkowości z 29.09.1994r (weszła w życie 1.01.1995r.) oraz rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27.06.1934r. Kodeks handlowy.

Oba akty prawne nie są jedynymi zbiorami przepisów, które regulują zasady rachunkowości. Uzupełniają je:

• ustawa z dnia 13.10.1994r. o biegłych rewidentach i ich samorządzie;

• ustawa z dnia 25.09.1981r. o przedsiębiorstwach państwowych;

• ustawa z dnia 08.01.1993r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym, rozporządzenia i zarządzenia wykonawcze Ministra Finansów do tej ustawy (z późniejszymi zmianami), wytyczne Ministerstwa Finansów z dnia 28.05.1993r. w sprawie zasad ewidencji podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowego i obrotowego;

• ustawa z dnia 15.02.1992r. o podatku dochodowym od osób prawnych (z późniejszymi zmianami);

• ustawa z dnia 16.09.1982r. Prawo spółdzielcze (tekst jednolity);

• rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 17.01.1997r. w sprawie amortyzacji środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych.

Ustawa o rachunkowości jest wynikiem transformacji gospodarki polskiej, przejścia z gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej. Konieczność zmian w prawnych podstawach rachunkowości polskiej wynika z procesu umiędzynarodowienia rynków finansowych i globalizacji rynku kapitałowego.

Przepisy mają obowiązek stosować wszystkie podmioty gospodarcze działające na rynku polskim niezależnie od ich typu, statusu prawnego czy wielkości tj. przedsiębiorstwa państwowe, spółdzielnie, spółki prawa handlowego, osoby fizyczne, spółki cywilne, jednostki sfery budżetowej, banki, towarzystwa ubezpieczeniowe jak również z pewnymi ograniczeniami stowarzyszenia, partie polityczne, związki zawodowe, organizacje pracodawców, izby gospodarcze, kościelne osoby prawne, fundacje itp.

Pod względem przedmiotowym ustawa o rachunkowości obejmuje:

1. Przepisy ogólne. Określają one podmiotowy zakres obowiązywania ustawy, definicje użytych terminów, założenia i koncepcje rachunkowości, wymagania dokumentacji i wzór zakładowego plan kont.

2. Zasady prowadzenia ksiąg rachunkowych.

3. Zasady przeprowadzania inwentaryzacji.

4. Zasady wyceny aktywów i pasywów oraz ustalania wyniku finansowego.

5. Zasady sporządzania sprawozdań finansowych.

6. Zasady sporządzania sprawozdań finansowych przez grupy kapitałowe.

7. Wymogi dotyczące badania i ogłaszania sprawozdań finansowych.

8. Zasady ochrony danych.

9. Odpowiedzialność karna.

10. Przepisy szczególne i przejściowe.