Polski system rachunkowości i jego funkcje

Ze względu na złożoność jak i ciągły rozwój rachunkowości w literaturze jak i w praktyce nie ma jednoznacznej definicji pojęcia rachunkowości. Przytoczę kilka definicji i pojęć rachunkowości występujących w literaturze. „Według Komitetu Terminologii Amerykańskiego Instytutu Dyplomowanych Księgowych (AICPA):

Rachunkowość jest sztuką rejestrowania, klasyfikowania i sumowania w szczególny sposób i w wyrażeniu pieniężnym transakcji i zdarzeń, które mają przynajmniej częściowo finansowy charakter oraz interpretowania ich rezultatów.”¹¹

Definiowanie rachunkowości zależne jest przede wszystkim od jej ujęcia tzn. tradycyjnego lub współczesnego. W literaturze można spotkać różne definicje. Podręczna encyklopedia rachunkowości podaje, że: „Rachunkowość jest częścią składową systemu ewidencji gospodarczej. Pozostałe części tego systemu to: ewidencja operatywna i statystyka ekonomiczna. Rachunkowość odzwierciedla przebieg oraz efekty procesów gospodarczych występujących w prowadzących ją jednostkach oraz kontroluje stan (i zmiany w stanie) środków gospodarczych niezbędnych do realizacji tych procesów”¹².

„Rachunkowość jest szczególnym rodzajem ewidencji odzwierciedlającej działalność gospodarczą i sytuację majątkową jednostki gospodarującej. Rachunkowość jest szczególnym rodzajem jednostkowej ewidencji gospodarczej ponieważ ma ściśle określony podmiot i przedmiot oraz stanowi zamknięty system ewidencji ciągłej (w czasie), jest więc ściśle określonym układem metod, zasad i reguł ujmowania, grupowania, prezentowania i interpretowania wyrażonych w pieniądzu danych liczbowych o przedmiocie ewidencji.”¹³

Często przytaczaną w literaturze polskiej definicją rachunkowości jest definicja Stanisława Skrzywania, która określa rachunkowość jako: „system ciągłego w czasie ujmowania, grupowania, prezentowania i interpretowania, wyrażonych w pieniądzu i bilansujących się ogólnych i szczegółowych danych liczbowych o działalności gospodarczej i sytuacji majątkowej jednostki gospodarującej”¹⁴.

Jak widać wspólną cechą we wszystkich wyżej cytowanych definicjach jest systemowość rachunkowości. Nieco inne podejście do rachunkowości przedstawił w swej pracy doktorskiej R. Mattessich:

„Rachunkowość jest modelem podwójnej klasyfikacji wartości służącym do kwantytatywnego opisu i analizy strumieni dochodu oraz zagregowanych wielkości majątku i kapitału zależnych od szeregu warunków. Określenie „kwantytatywny” opis oznacza pomiar w szerokim sensie tj. wraz z klasyfikacją.”¹⁵

Rachunkowość składa się z trzech zasadniczych części: księgowości, obejmuje ona prowadzenie ksiąg rachunkowych; rachunku kosztów obejmuje ewidencję kosztów metody ich kalkulacji, analizy i planowania; sprawozdawczości finansowej obejmuje sprawozdania informujące szeroki krąg odbiorców o sytuacji majątkowej i finansowej przedsiębiorstwa.

Według mnie najwłaściwszą definicją rachunkowości jest sformułowanie podane przez St. Skrzywiana.

Z definicji tej wynika, że:

• rachunkowość jest określonym systemem, a więc całościowym i zwartym zbiorem (układem) metod, zasad i reguł postępowania, umożliwiającym osiągnięcie celu, dla którego jest prowadzona. Jest to przy tym najstarszy system ewidencji gospodarczej, którego założenia z doskonałym wynikiem wytrzymały próbę czasu.

• rachunkowość nie ogranicza się jedynie do rejestracji „suchych faktów”, lecz zaobserwowane zjawiska (zdarzenia gospodarcze) odpowiednio przetwarza, a następnie tak przetworzone informacje przedstawia we właściwej formie kierownictwu jednostki gospodarującej w celu dalszego ich wykorzystania w procesie zarządzania. Bardzo często prezentowane informacje są uzupełniane dodatkowo odpowiednią ich interpretacją, ułatwiającą podejmowanie racjonalnych decyzji.

• przedmiot ewidencji rachunkowej nie może być rozpatrywany w sposób zawężony. Mówiąc o szeroko pojętej działalności jednostek gospodarujących, należy mieć na uwadze nie tylko sam jej przebieg, ale również środki (zasoby) niezbędne do jej prowadzenia, źródła finansowania tych środków oraz – co może jest najważniejsze – rezultaty (wyniki) tą działalności.

W krajach o rozwiniętej gospodarce rynkowej głównym celem rachunkowości jest dostarczanie – w formie sprawozdań finansowych – informacji dotyczących pozycji finansowej przedsiębiorstwa, jego potencjału dochodowego, płynności, wypłacalności, a także podatności na zmiany otoczenia, które mogą wpłynąć na jego sytuację finansową w przyszłości¹⁶. Celem prowadzenia takiej sprawozdawczości jest dostarczanie informacji o sytuacji finansowej, zmianach w sytuacji finansowej oraz o wynikach działalności jednostki, które będą użyteczne dla szerokiego kręgu użytkowników przy podejmowaniu decyzji gospodarczych. Sprawozdanie finansowe ilustruje w jaki sposób kierownictwo jednostki zarządza dana jednostką oraz ochrania i pomnaża jej majątek¹⁷.

Od momentu powstania rachunkowości stawiano jej różne cele i funkcje. Wraz z rozwojem gospodarki funkcji tych przybywało. Obecnie rachunkowość spełnia następujące funkcje:

1. Funkcja informacyjna. Polega na tworzeniu, przetwarzaniu i przekazywaniu otoczeniu wewnętrznemu jak i zewnętrznemu odpowiednich informacji ukazujących sytuację majątkowo – finansową przedsiębiorstwa. Informacje te stanowią podstawę oceny działalności jednostki gospodarczej jak również podstawę do podejmowania decyzji operacyjnych i strategicznych, zapewniających uzyskiwanie lepszych wyników i oszczędniejsze gospodarowanie. Informacje te wykorzystuje również otoczenie zewnętrzne np.: akcjonariusze, instytucje finansowe, banki, urzędy państwowe, inwestorzy.

2. Funkcja sprawozdawcza. Obejmuje ona sporządzanie różnego rodzaju sprawozdań. Zakres informacji zawartych w sprawozdaniu zależy od jego adresata. Sprawozdawczość zewnętrzna zawiera głównie sprawozdania sporządzane zgodnie z ustawą o rachunkowości. Sprawozdawczość wewnętrzna sporządzana dla kierownictwa zawiera różnego rodzaju sprawozdania, o których nie mówi ustawa. Aby materiał zawarty w sprawozdaniach mógł być skutecznie wykorzystany powinny go cechować jakość i terminowość.

3. Funkcja kontrolna. Dane zawarte w księgach rachunkowych i sprawozdaniach finansowych służą dokonywaniu kontroli wewnętrznej (kierownictwo) i zewnętrznej (urzędy podatkowe, NIK). Kontrola ma na celu ochronę majątku, sprawdzenie stopnia realizacji wyznaczonych celów oraz proponowanie korekt działań w razie odkrycia odchyleń od wyznaczonych celów. Kontrola sprawdza również zgodność rejestrowanych operacji z przepisami.

4. Funkcja analityczna. Polega na analizie i interpretacji dostarczonych w sprawozdaniach danych. W ten sposób uzyskuje się dane o sytuacji majątkowej, finansowej, rentowności i przepływu środków pieniężnych w jednostce. Po ustaleniu faktów należy również ustalić przyczyny zaistniałej sytuacji. Tylko wówczas można podjąć prawidłowe decyzje mające na celu zwiększenie efektywności działalności gospodarczej.

5. Funkcja statystyczna. Wynika z obowiązku zewnętrznego czyli dostarczania informacji do organów statystycznych.