We wzajemnych układach życia rodzinnego bardzo są dzisiaj akcentowane takie cechy, jak wzajemna miłość, zrozumienie, pozytywna komunikatywność, bardziej sprawiedliwe rozłożenie obowiązków codziennego życia, zjawisko empatii, samorealizacja, przeżywanie satysfakcji i szczęścia z życia małżeńsko-rodzinnego. W podziale obowiązków kształtuje się wzór tzw. układów partnerskich pomiędzy małżonkami i pokoleniami.
Są to elementy więzi osobowej, która w młodych rodzinach dominuje nad więzią kulturową i strukturalno-przedmiotową. Generalnie jest to zjawisko pozytywne, ale niesie też z sobą swoistego rodzaju zagrożenie dla instytucjonalnego charakteru rodziny, ponieważ jeżeli w konkretnej rodzinie nie są realizowane elementy więzi osobowej według wyobrażenia jej członków, rodzina taka jest narażona na rozpad i często do tego dochodzi.
Badacze życia rodzinnego stwierdzają[1], że w polskiej sytuacji występuje wiele czynników utrudniających realizacja tzw. partnerskiego wzoru układów małżeńsko-rodzinnych. Biorąc je pod uwagę, wyróżniają więc „partnerstwo nie do końca spełnione” i „partnerstwo odłożone”.
„Partnerstwo nie do końca spełnione” występuje wówczas, kiedy małżonkowie nie we wszystkich dziedzinach życia uczestniczą jednakowo. Do takich dziedzin należą przede wszystkim: bieżące prowadzenie gospodarstwa domowego i opieka nad dzieckiem, rekreacja i odpoczynek. Z reguły mężczyzna mniej uczestniczy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowaniu opieki nad dzieckiem, a więcej niż kobieta ma czasu na rekreację i odpoczynek. Spowodowane jest to albo brakiem odpowiednio rozwiniętej na ten temat świadomości, cechami charakterologicznymi, albo warunkami zewnętrznymi stwarzanymi przez zakłady pracy i całą infrastrukturę życia rodzinnego.
„Partnerstwo odłożone” ma miejsce wówczas, kiedy małżonkowie w pełni akceptują partnerski układ w rodzinie, są gotowi go realizować, ale go nie realizują z powodu trudności zewnętrznych. Czekają więc na ich zmianę. Brakuje im na przykład własnego mieszkania, jedno z nich jest bezrobotne, albo brakuje im pieniędzy i jedno z nich musi wciąż dorabiać.
Upowszechniony wśród młodego pokolenia model partnerskiego układu w życiu małżeńsko-rodzinnym i przez dłuższy czas trwająca sytuacja, która uniemożliwia jego realizację, doprowadza w wielu przypadkach do frustracji i braku satysfakcji z życia małżeńsko-rodzinnego, narasta niezadowolenie z partnera (partnerki), formułują się różnego rodzaju uprzedzenia wobec niego (niej). Ostatecznie doprowadza to do rozkładu życia małżeńskiego, a nawet do rozpadu rodziny.
Jednym z niebezpieczeństw upowszechniania partnerskiego układu stosunków w małżeństwie i rodzinie jest także mocne akcentowanie idei samorealizacji w małżeństwie i rodzinie. Przesadne akcentowanie samorealizacji, najczęściej przez psychologów, prowadzi nieraz do swoistego rodzaju narcyzmu i staje się przeszkodą dla partnerskich układów, a także, osłabia instytucjonalny charakter rodziny.
Czynnikiem, który wpływa na upowszechnienie partnerskiego układu w rodzinie jest praca zawodowa kobiet. Na przykład w Wielkiej Brytanii w lutym 1994 dane obrazujące zatrudnienie po raz pierwszy ukazały większe zatrudnienie kobiet niż mężczyzn. Ten wzrost zatrudnienia kobiet jest zjawiskiem o zasięgu ogólnoświatowym. W Europie w ciągu ostatnich 25 lat nastąpił spadek liczby miejsc pracy dla mężczyzn o l milion i wzrost liczby miejsc pracy dla kobiet o 13 milionów. Liczby te nie ukazują jednak, że wiele z tych nowych miejsc pracy obejmuje zatrudnienie w niepełnym wymiarze godzin i jest to często praca nisko opłacana. W Wielkiej Brytanii 30% zatrudnionych pracuje w niepełnym wymiarze godzin, w tej liczbie 80% stanowią kobiety[2].
Ta zmiana w zakresie zatrudnienia wywiera zróżnicowane skutki w zależności od regionu i branży przemysłu. W wielu regionach zdominowanych przez przemysł ciężki zatrudniający głównie mężczyzn sytuacja zakładów przemysłowych drastycznie pogorszyła się, niektóre z nich zamknięto. W regionach tych powstały nowe zakłady przemysłu lekkiego zatrudniające kobiety. Doprowadziło to do głębokich zmian w dochodach rodzin, ale wywołało niewielki skutek w zakresie podziału pracy w domu (3/4 żon wciąż wykonuje większość prac domowych). W regionach tych jest silnie zakorzeniona tradycja określająca oczekiwania względem mężczyzny, wypełnianie obowiązków domowych nie należy do tej tradycji. Mężczyźni z klasy średniej na południu kraju nieco częściej „zakładają fartuszek” i stają się partnerami w domu, choć wciąż nie jest to zachowanie rozpowszechnione. W tej sytuacji wiele pracujących kobiet wciąż zgadza się na pełnienie roli „wykonawcy usług”. W ten sposób kobiety zostały wyzwolone do pracy poza domem, lecz kontynuują wykonywanie prac domowych.
Przy lekturze tego fragmentu warto rozróżnić opis relacji, wyobrażenie pożądanego układu oraz ocenę autora. Miłość, satysfakcja i samorealizacja występują tu jako elementy języka, którym przedstawia się życie rodzinne. Samo przywołanie tych pojęć nie pozwala jednak ustalić, jak rozumieli je uczestnicy omawianych badań ani w jaki sposób je rozpoznawano. Dla analizy kultury istotne jest zarówno znaczenie przypisywane partnerstwu, jak i to, czy wypowiedź opisuje zachowanie, deklarację, oczekiwanie czy postulat. Te poziomy mogą współwystępować w jednym tekście, ale nie są równoważnymi rodzajami informacji.
Rozróżnienie partnerstwa nie do końca spełnionego i partnerstwa odłożonego można potraktować jako propozycję interpretacji rozbieżności między ideałem a praktyką. Przed zastosowaniem tych kategorii trzeba ustalić ich wskaźniki. Informacja, że bohater artykułu popiera wspólny podział obowiązków, opisuje deklarację. Scena, w której organizuje opiekę nad dzieckiem, przedstawia konkretną czynność. Komentarz o braku czasu wskazuje wyjaśnienie podane przez określoną osobę. W analizie przekazu nie należy bez dodatkowych danych uznawać takiego wyjaśnienia za ustaloną przyczynę rzeczywistego podziału pracy. Można natomiast zbadać, komu tekst daje możliwość uzasadnienia własnego zachowania.
Warsztatowym przykładem może być porównanie dwóch skonstruowanych na potrzeby ćwiczenia scen prasowych. W pierwszej mąż wykonuje część zakupów, lecz żona przygotowuje listę, pamięta o potrzebach domowników i sprawdza rezultat. W drugiej partnerzy uzgadniają zakres zadań, a każde samodzielnie organizuje swoją część. Analizujący może zapisać osobno wykonanie czynności, planowanie, podejmowanie decyzji i odpowiedzialność za ich zakończenie. Takie rozpisanie nie służy ocenianiu rzeczywistych osób. Pokazuje natomiast, że ogólna etykieta „wspólne obowiązki” może ukrywać odmienne sposoby przedstawienia uczestnictwa w pracy domowej.
Ważne jest także rozpoznanie, kto mówi w materiale. Cytat bohaterki, komentarz autora reportażu i porada przedstawiona jako wypowiedź specjalisty mają różne pozycje w przekazie. Można zapisywać, czy stanowisko jest popierane przez narrację, podważane przez inną osobę lub pozostawione bez oceny. Dzięki temu badanie nie utożsamia wszystkich zdań artykułu z jednolitym poglądem redakcji. W tekście mogą występować równocześnie sprzeczne oczekiwania, a jego zakończenie nie musi usuwać wszystkich napięć. Zachowanie tej wielogłosowości pozwala dokładniej opisać model relacji proponowany czytelnikom.
Przytoczone liczby dotyczące zatrudnienia w Wielkiej Brytanii i Europie należy odnosić do okresu wskazanego w źródle, między innymi do 1994 roku. Wyrażenie „w ciągu ostatnich 25 lat” również ma punkt odniesienia w czasie powstania przywoływanego opisu. Nie przesuwa się wraz z datą dzisiejszej lektury. Przed porównaniem danych trzeba sprawdzić zakres terytorialny, sposób liczenia zatrudnienia i definicję niepełnego wymiaru pracy. Dla badania dawnego dyskursu liczby te pokazują również sposób uzasadniania argumentu, niezależnie od tego, czy planuje się później porównywać je z innymi zestawieniami statystycznymi.
Sformułowania o zagrożeniu rozpadem lub nadmiernej samorealizacji zawierają interpretację i ocenę. Analiza prasowego modelu rodziny może wskazać, w jakich sytuacjach występują takie pojęcia i jakie działania z nimi łączono. Nie powinna jednak zamieniać ich w diagnozę konkretnych czytelników ani automatyczny opis przyczyn przemian rodzinnych. Należy oddzielić to, co tekst przedstawia jako niebezpieczeństwo, od dowodu wystąpienia określonego skutku. Dzięki temu można badać język obaw, oczekiwań i odpowiedzialności bez przyjmowania z góry wszystkich zależności sugerowanych przez autora.
W obrazie partnerstwa przydatne jest również uwzględnienie perspektywy pokoleń. Współdziałanie małżonków może być przedstawiane obok obowiązków dzieci, pomocy dziadków lub opieki nad starszym członkiem rodziny. Jeśli materiał pokazuje tylko parę dorosłych, nie wiadomo, czy inne osoby są nieobecne, czy po prostu pozostają poza kadrem opowieści. Kategorie analizy powinny dopuszczać zapis braku informacji. Nieobecność wzmianki nie dowodzi braku określonej relacji w rzeczywistym gospodarstwie. Opisuje zakres tego, co zostało udostępnione odbiorcy w danym materiale.
Porównywanie przedstawień wymaga zachowania podobnego poziomu szczegółowości. Krótki podpis pod zdjęciem i rozbudowany wywiad dostarczają odmiennej ilości informacji, więc ich ocena przez identyczną listę oczekiwanych czynności może prowadzić do pozornych różnic. Warto oznaczać gatunek i długość materiału oraz wskazywać, które wnioski opierają się na jawnej treści, a które na interpretacji. Partnerstwo staje się wtedy przedmiotem uporządkowanego opisu kultury: można zobaczyć, jakie jego znaczenia, ograniczenia i przykłady pojawiają się w prasie, zachowując granicę między przedstawieniem a codziennym doświadczeniem rodzin.