Nieodłączną cechą małej grupy społecznej są normy. „Normy opisują, jak określone standardy intelektualne i standardy zachowania znajdują zastosowanie na gruncie grupy. Ujmując to prościej, normy wskazują, „jak pewne rzeczy zwykło się w tym miejscu robić”[1]. Możemy wyróżnić dwa rodzaje norm: normy społeczne oraz kulturowe. Pierwsze z nich rozumiemy jako „przepis określający, w jaki sposób powinien zachowywać się (…) lub nie powinien zachowywać się członek danej społeczności czy grupy”[2]. Natomiast drugi rodzaj norm dotyczy „przepisów określających zachowania ludzi będących uczestnikami danej kultury.[3] Ten typ normy nie będzie nas interesował w naszych rozważaniach, posłużył on tylko do wyjaśnienia tego, jak rozumiemy normy. Mówiąc o normach należy pamiętać, że mają one pewien zakres, czyli że przepis określa raczej pewien zakres obowiązujących zachowań, a nie jedno tylko określone zachowanie. „Należy również podkreślić, że norma grupowa obowiązuje, przynajmniej w teorii, wszystkich członków grupy, bez względu na to, jaką mają w niej pozycję.”[4]
Normy spełniają w życiu grupy dwie podstawowe funkcje.
Po pierwsze przyczyniają się do osiągnięcia przez grupę celu. Analizując tę funkcję rozpatrzmy następujący przykład. „Oto istnieje drużyna sportowa, której celem jest zdobycie mistrzostwa kraju w określonej dyscyplinie. Czy z istnienia tego celu nie wynikają jakieś normy? Oczywiście tak, i jedną z nich będzie norma mówiąca o konieczności odbywania systematycznego i bardzo intensywnego treningu przez wszystkich członków drużyny. Jeżeli wszyscy zawodnicy drużyny będą przestrzegać tej normy, to znaczy będą uczęszczać na treningi i wytrwale trenować, to tym samym w jakimś stopniu zwiększą prawdopodobieństwo osiągnięcia celu. Jeżeli natomiast norma ta nie będzie przestrzegana przez członków grupy, to osiągnięcie celu jest bardzo wątpliwe. (…) Akceptacja i przestrzeganie przez członków grupy tego rodzaju norm, będących funkcja celu, prowadzi do jego osiągnięcia. Natomiast nieprzestrzeganie ich powoduje, że grupa pozostaje w miejscu lub nawet, oddala się od celu.”[5]
Po drugie normy grupowe pozwalają na utrzymywanie się grupy przy życiu, pomagają grupie utrzymać swoje istnienie. „Jak się wydaje taką właśnie normą jest norma postulująca, że „Nie należy mówić na zewnątrz o tym, co się dzieje w grupie”. W przypadku tej normy trudno jest stwierdzić, jakiemu celowi grupowemu miałaby ona służyć. Przestrzeganie jej po prostu pomaga grupie „utrzymać się przy życiu”. Tak na przykład, jeżeli inne grupy czy ludzie spoza danej grupy wiedzieliby o wszystkim, co się w niej dzieje, byłaby ona narażona na ataki z zewnątrz, które mogłyby doprowadzić do jej rozpadu. Może oczywiście zdarzyć się i tak, że ta sama norma spełnia obie funkcje, to znaczy zarówno wynika z celu grupowego i służy jego realizacji, jak i pozwala grupie utrzymać swoje istnienie.[6]
Normy grupowe mogą pochodzić z dwóch źródeł: zewnętrznych i wewnętrznych. Pewne normy przenoszą do danej grupy członkowie z innych grup, są one narzucane przez kulturę, do której należy dana grupa. „innym przykładem pochodzenia norm są normy obowiązuje w grupie będącej elementem większej organizacji. Grupa ta musi wówczas przestrzegać norm obowiązujących w całej organizacji. Tak wygląda sytuacja w wojsku, w którym podstawową grupą jest drużyna, przy czym normy obowiązujące w drużynie są normami całej organizacji, jaka jest wojsko. Warto również zwrócić uwagę, że normy mogą mieć charakter formalny lub nieformalny. Właśnie normy obowiązujące w wojsku są zawarte w regulaminach, które są swego rodzaju dokumentem. (…) A więc normami formalnymi są takie normy, które są zawarte w pewnych dokumentach na ogół pisemnych. Oprócz norm formalnych istnieją normy nieformalne, brak jest wówczas dokumentu, w którym byłyby one zawarte.”[7]
Normy powstają również jako „wynik procesu interakcji w powiązaniu z procesem przenoszenia społecznych doświadczeń jej uczestników, i ostatecznie normy wytworzone w danej grupie odzwierciedlają normy występujące w społeczeństwie, którego elementem jest dana grupa. Tego rodzaju proces powstawania norm zachodzi i w takiej grupie, jak nowo założona rodzina, do której świeżo poślubieni małżonkowie wnoszą własne doświadczenia dotyczące norm rodzinnych, konfrontują je ze sobą, a następnie modyfikują w procesie interakcji, a także wytwarzają nowe normy specyficzne dla własnej rodziny. Na proces powstawania norm rodzinnych mogą również wpływać środki masowego przekazu, propagujące nowe, postępowe wzory małżeństwa, jak również normy regulujące zachowanie się małżonków i członków rodziny.”[8]
Przyswajaniu norm sprzyja sytuacja kiedy członek grupy bierze udział w wytwarzaniu norm. „sytuacja naturalnego uczenia się norm w procesie interakcji sprawia, że osoby biorące w niej udział stosunkowo łatwo i bez oporów akceptują wytworzone przez sobie normy. Można to porównać z sytuacją, w której sami rozwiązujemy zadanie i akceptujemy otrzymane rozwiązanie.(…) Bardziej skomplikowany, a jednocześnie znacznie częstszy jest drugi rodzaj sytuacji, gdy dana osoba, stając się członkiem jakiejś grupy, musi nauczyć się obowiązujących w niej norm i przyswoić je sobie.”[9] Proces przyswajania może odbywać się na drodze mechanizmu naśladowania lub mówiąc bardziej współcześnie na drodze modelowania. Modelowanie tłumaczy się jako procedurę „w trakcie której osoba obserwuje model zachowujący się w określony sposób, a następnie stara się naśladować to zachowanie. Wiele osób uważa, że jest to podstawowy proces uczenia się, dzięki któremu zachodzi socjalizacja”[10]
To, że istotnie podczas obserwacji zachowania innych następuje przyswojenie normy wykazali A. Bandura i R.Walters przedstawiając eksperyment, „w którym w jednej grupie badanych osoba dorosła w czasie pewnej gry nagradzała siebie słodyczami po osiągnięciu wysokiego wyniku. Okazało się, że w tej sytuacji obserwujące ją dziecko nagradzało siebie również po osiągnięciu wysokiego wyniku. I odwrotnie, kiedy osoba dorosła nagradzała siebie słodyczami po osiągnięciu niskiego wyniku, u obserwującego ją dziecka również występowała podobna tendencja.”[11]
Badanie to pokazuje, że pewne normy są przyswajane w wyniku obserwowania zachowań innych ludzi w określonych sytuacjach, w których ich zachowanie jest regulowane przez normy.
Z innego typu sytuacją spotkamy się gdy grupa uczy swoich członków obowiązujących w niej norm. „Można przewidzieć, że wtedy, zgodnie z klasycznymi kanonami uczenia się, grupa, aby nauczyć swoich członków obowiązujących w niej norm i zmusić do ich przestrzegania będzie stosować kary i nagrody. Kary są stosowane wówczas, gdy członek grupy nie przestrzega norm grupowych, a nagrody wówczas, kiedy zachowuje się zgodnie z tymi normami.”[12] Przeprowadzono wiele badań dotyczących takiego sposobu przyswajania norm. Na podstawie ich można powiedzieć, że wobec członków nie zgadzających się z normą grupową, grupa stosuje różne formy przekonania, żeby zmienić ich stanowisko, a jeżeli to nie pomaga, stosuje kary np. przydzielenie nieciekawej pracy. „Im bardziej dany członek odchyla się w swoich poglądach od stanowiska grupy ( które może stanowić normę grupową), tym więcej kieruje się do niego aktów komunikowania się, które spełniają dwie funkcje: jedna polega na perswazji – przekonywaniu danej osoby o konieczności zmiany jej stanowiska, że jest ono niesłuszne, druga – na wyrażaniu przez większość dezaprobaty dla stanowiska dewianta.”[13] W przypadku stosowania nagród związanych z przestrzeganiem norm przez członka grupy stosuje się różne formy aprobaty społecznej, ewentualnie wybór osoby na wyższe stanowisko w grupie. „Mniejsza gradacja nagród za przestrzeganie norm grupowych wiąże się z tym, że takie zachowanie jest uważane przez grupę za rzecz samą przez się zrozumiałą i wobec tego nie ma powodu żeby specjalnie nagradzać tych członków, którzy zachowują się zgodnie z normami. Konieczne natomiast jest karanie dewiantów, gdyż ich obecność w grupie może zagrażać spójności.”[14]
Kolejnym mechanizmem wpływającym na proces przyswajania norm przez nowych członków danej grupy jest mechanizm wewnętrzny. „Polega on na spostrzeganiu przez danego członka rozbieżności między zachowaniami innych członków grupy między zachowaniami innych członków grupy a swoim własnym zachowaniem. Stwierdzenie tej rozbieżności wywołuje u niego stan napięcia, który pragnie on jak najszybciej zredukować, a może to uczynić najłatwiej zmieniając własne zachowania na podobne do zachowań innych członków grupy. Istnienie tego mechanizmu powoduje, że bardziej skuteczne stają się inne (wyżej wspomniane) środki stosowane przez grupę w celu skłonienia jej członków do przestrzegania norm.” [15]
Ostatni mechanizm, który ma również charakter mechanizmu wewnętrznego „polega na tym, że dany członek grupy spostrzega rozbieżność między zaakceptowanymi przez siebie normami grupowymi a własnym zachowaniem. Spostrzeganie tego rodzaju rozbieżności również wywołują u niego stan napięcia, który może on zredukować najłatwiej przez zmianę swego zachowania. Przykładem może być człowiek, który akceptuje dziesięcioro przykazań i stwierdza, że ich nie przestrzega. Redukowanie tego rodzaju rozbieżności będzie polegało na próbach zmian zachowania w kierunku zgodnym z normami.
„Większość grup tworzy typowe zestawy norm. Jeden z nich odnosi się do działań. Normy z tego zbioru wskazują członkom grupy, w jaki sposób powinni pracować, jaki poziom wykonania osiągnąć i jak komunikować się z pozostałymi. Inny zestaw norm odnosi się do wyglądu i określa, jak członkowie grupy powinni się ubierać, aby zaznaczyć swoją identyfikacje grupową. (…) Następny zestaw stanowią normy dotyczące nieformalnych układów społecznych w grupie. „[16] Przykładem występowania tego typu norm jest sytuacja kiedy studenci wchodząc na pierwsze zajęcia zajmują przypadkowe miejsca, jednak następnym razem uważają, że miejsca, na których siedzieli poprzednio są już zarezerwowane. Ostatni zestaw norm tworzy alokacja dóbr określająca, komu jakie zyski przypadają w udziale.
Istnienie norm grupowych prowadzi do występowania dwóch zjawisk:
- Konformizmu, który możemy również nazwać uniformizmem, a który można zdefiniować jako tendencję „do dostosowywania opinii, postaw, działań, a nawet spostrzegania do przeważających w grupie opinii, postaw, działań i spostrzeżeń. Termin ten może odnosić się do zachowania, czyli do tendencji, by dostosowywać się do grupy, działać zgodnie z tym, co robi większość, oraz odnosić się do postaw, gdzie jest on określeniem zmiany postawy lub sądu w wyniku nacisku innych . Zmiana ta może, ale nie musi, prowadzić do zmiany zachowania . Może być również rozumiany jako istnienie takiej cechy charakterystycznej osobowości jednostki, która przejawia się jako jedna z dwóch powyżej opisanych tendencji do dostosowywania się.”[17]
- „Wywierania przez grupę nacisku do swoich członków w ten sposób, aby wywołać u nich zachowania zgodne z normami grupowymi. Nacisk ten wywołuje zmiany w zachowaniu tych członków grupy, którzy początkowo mieli je odmienne.”[18]
Podsumowując należy pamiętać, że istnienie norm jest niezmiernie ważne dla grupy. „Po pierwsze, normy pozwalają kontrolować zachowanie członków grupy, co może mieć zasadnicze znaczenie dla jej przetrwania i powodzenia. Po drugie, istnienie norm sprawia, że kontakty społeczne stają się bardziej efektowne, a ich przebieg łatwiejszy do przewidzenia. Po trzecie zaś, normy zmniejszają naszą niepewność i zakłopotanie w niezwykłych, nieprzewidywalnych i zagrażających okolicznościach. Normy są mechanizmami kontroli.”[19]
[1] Carol K. Oyster, Grupy, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2002, s. 50
[2] S. Mika, Psychologia…,tamże, s. 381
[3] Tamże s. 381
[4] Tamże s. 381
[5] S. Mika, Psychologia…, tamże, s. 382
[6] Tamże, s. 383
[7] Tamże, s. 384
[8] S. Mika, Psychologia…, tamże, s. 389
[9] Tamże, s. 390
[10] Arthur S. Reber, Słownik Psychologii, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2000, s. 377
[11] S. Mika, Psychologia…,tamże, s. 391
[12] S. Mika, Psychologia…, tamże s. 392
[13] Tamże, s. 395
[14] Tamże, s. 398
[15] Tamże, s. 399
[16] Carol K. Oyster, Grupy, tamże s. 50
[17] Arthur S. Reber, Słownik Psychologii, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2000, s. 311
[18] S. Mika, Psychologia…, tamże s. 422
[19] Carol K. Oyster, Grupy, tamże, s. 51