Problematyka umów leasingu od wielu lat budzi duże zainteresowanie wśród prawników i ekonomistów – zarówno teoretyków, jak i praktyków prawa cywilnego, podatkowego i bilansowego1.
Wyraz leasing pochodzi od angielskiego słowa to lease, które w tłumaczeniu na język polski oznacza wydzierżawić, oddać w dzierżawę lub wypożyczyć2. Należy podkreślić, iż leasing, z punktu widzenia ekonomiczno – prawnego, wyraźnie różni się od takich metod wejścia w posiadanie określonego przedmiotu, jak jego nabycie poprzez sprzedaż ratalną lub kupno na drodze dzierżawy, a także najmu. Można powiedzieć, iż w leasingu nie chodzi o nabycie prawa własności do wypożyczanej rzeczy, a jedynie o stworzenie możliwości jej użytkowania i uzyskaniu z jego tytułu określonych korzyści3. Słowo „leasing” nie występuje w żadnym akcie prawnym, żadnej ustawie, która go de facto określa i reguluje4.
Leasing umożliwia realizację inwestycji na szczególnych warunkach, pozwala bowiem uniknąć nakładów kapitałowych, ponieważ koszty użytkowania maszyn lub urządzeń będących przedmiotem leasingu są pokrywane z bieżących dochodów firmy uzyskiwanych dzięki użytkowaniu tych rzeczy. Należy także zaznaczyć, iż od tradycyjnych metod finansowania danego przedsięwzięcia leasing różni się tym, iż firma korzystająca z niego nie otrzymuje do swojej dyspozycji środków pieniężnych w postaci gotówki, lecz ma w użytkowaniu środki produkcji lub inne dobra, które zaspokajają jej potrzeby w sposób bezpośredni. Leasing jest również pewną metodą zbytu towarów. Spełnia on wówczas funkcję przyspieszania procesu wymiany towarów na pieniądz i zasilania kapitałem procesu reprodukcji. Leasing może obejmować dobra inwestycyjne, zarówno ruchome jak i nieruchome, a także dobra konsumpcyjne trwałego użytku. Właściciele firm, korzystając z leasingu dóbr inwestycyjnych, mogą dzierżawić maszyny i urządzenia pozwalające na szybkie zbieranie i przetwarzanie informacji, maszyny produkcyjne, urządzenia biurowe, samochody dostawcze, itp. Leasing nieruchomości dotyczy natomiast budynków i budowli fabrycznych, magazynów oraz pomieszczeń sklepowych. Szczególnym przedmiotem leasingu mogą być kompletne linie produkcyjne lub kompletne obiekty wraz z elementami należącej do niej infrastruktury.
Podstawową cechą leasingu jest to, że przedmiot leasingu musi „zarabiać sam na siebie”. Sens użytkowania polega nie tylko na korzystaniu z określonego sprzętu, ale również na możliwości generowania zysków, w wyniku jego wykorzystania. Wykorzystanie leasingu staje się więc zasadne, jeżeli przedmiot leasingu przyczynia się do wypracowania nadwyżek finansowych, niezbędnych do pokrycia co najmniej kosztów jego pozyskania. Substytutem leasingu może być każda forma zasilania przedsiębiorstwa w środki nabywcze, ale również technologie, środki trwałe, a nawet siłę roboczą5.
Uczestnicy transakcji
W każdej umowie występują dwie strony. Jedną jest właściciel rzeczy – leasingodawca, który pozwala użytkownikowi na swobodne ich użytkowanie w zamian za umówione płatności i na pewnych, określonych warunkach. Druga strona to osoba lub firma, która jest gotowa za udostępnienie rzeczy zapłacić. Wynika z tego, iż w leasingu prawo własności rzeczy pozostaje przy leasingodawcy, a na leasingobiorcy spoczywa obowiązek właściwego ich wykorzystania w działalności gospodarczej, konserwacji, napraw, ubezpieczenia. W zamian za to leasingobiorca ma na ogół możliwość przedłużenia okresu wynajęcia rzeczy, odkupienia ich na określonych warunkach od właściciela po wygaśnięciu umowy leasingowej, skorzystania z prawa pierwokupu lub wręcz przejęcia środka na własność nieodpłatnie6.
Ponadto w transakcji leasingu może uczestniczyć bank oraz towarzystwa ubezpieczeniowe.
Finansowanie działalności leasingowej przez bank może przejawiać się w następujących formach:
1. Udzielanie przez bank kredytów dla firm leasingowych (kredyty udzielane są na ogólnie obowiązujących zasadach i procedurach) mogą dotyczyć:
- nabywania przedmiotu leasingu,
- nabywania od przedsiębiorstw leasingowych wierzytelności z tytułu opłat leasingowych, jest to skup wierzytelności leasingowych.
2. Prowadzenie operacji leasingowych na rachunek własny banku lub bankowej instytucji leasingowej.
We wszystkich wariantach oferty leasingowej koszty ubezpieczenia wszystkich przedmiotów leasingu w całym okresie umowy są pokrywane przez leasingodawcę. Dotyczy to także środków transportu, które są ubezpieczane w pełnym zakresie (AC, OC, NW, KR). Przedmioty leasingu ubezpieczone są w najpoważniejszych i największych firmach ubezpieczeniowych działających w Polsce, dzięki czemu można zapewnić klientom bezpieczeństwo użytkowania środków trwałych i zaproponować korzystniejsze warunki ubezpieczenia ze względu na wynegocjowane składki i zakres odpowiedzialności ubezpieczyciela.
Umowa leasingu
Rozpoczynając krótką prezentację historii umowy leasingu, za punkt wyjścia należy uznać twierdzenie Leopolda Steckiego. Wskazuje on, iż wszelkie poszukiwania protoplasty leasingu wśród starożytnych instytucji prawnych, mają zaledwie charakter względny. Autor stwierdza, że nie jest możliwe wskazanie znanej historycznej instytucji prawnej, która zasługiwałaby na miano protoplasty współczesnej umowy leasingu7.
Tak jak każda metoda finansowania danego przedsięwzięcia, leasing odbywa się na podstawie określonej umowy zwanej umową leasingową. Jednak należy zaznaczyć, iż w polskim ustawodawstwie nie wymienia się umowy leasingowej wśród umów nazwanych. Najbliższa temu pojęciu jest umowa najmu, w której „wynajmujący zobowiązuje się oddać najemcy rzecz do używania przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a najemca zobowiązuje się płacić wynajmującemu umówiony czynsz”8. Umowa najmu różni się jednak od umowy leasingowej (którą należy traktować jako umowę nie nazwaną) tym, iż w tej ostatniej dzierżawa rzeczy stanowi sposób finansowania przedsięwzięcia gospodarczego. Umowa leasingowa jest więc pewną formą kredytowania tego przedsięwzięcia. Zwykle umowy, dla których stosuje się pojęcie leasingu, charakteryzuje to, że zawierają poza regulacjami przekazania prawa do wykorzystania dobra jeszcze inne elementy, które nie są zawarte w typowych umowach najmu. Uwzględnienie tych uzupełniających klauzul umownych pozwala na podział umów leasingowych na umowy leasingu operacyjnego
i umowy leasingu finansowego.
Konstruując leasing jako umowę nazwaną, ustawodawca nawiązywał do rozwiązań Konwencji Unidroit, tak więc kodeksowy model leasingu ogranicza się do leasingu finansowego, pomimo tego, że ten określający rodzaj leasingu przymiotnik w nazwie umowy nie został zastosowany. W związku z tym umowy, które odpowiadają pojęciu „leasingu operacyjnego” nie są umowami leasingu w rozumieniu kc, a jedynie wielokrotnymi umowami najmu lub dzierżawy tego samego przedmiotu różnym podmiotom9.
Obowiązki stron
Ze względu na fakt, iż umowy leasingu finansowego mają wyłącznie charakter transakcji czysto finansowych, nie przewidują one zazwyczaj żadnych zobowiązań ze strony leasingodawcy. Stąd też na leasingobiorcy spoczywać będzie obowiązek właściwej konserwacji, ubezpieczenia, jak również przerzucone zostaje na niego wszelkie ryzyko związane z użytkowaniem przedmiotu. Leasingodawca przelewa na użytkownika wszelkie uprawnienia z tytułu gwarancji, umowy ubezpieczenia, rękojmi, itp.
W leasingu operatywnym leasingodawca przejmuje na siebie obowiązek obsługi i konserwacji przedmiotu umowy. Związane z tym koszty usług albo zostają rozliczone w ramach całej sumy finansowania (uwidacznia się to w dokonywanych spłatach), albo równocześnie z umową leasingową podpisuje się odrębną umowę na serwis.
Najłatwiej zrozumieć konstrukcję leasingu przez rozdzielenie trzech ról: właściciela, użytkownika oraz dostawcy. Finansujący nabywa lub posiada przedmiot, korzystający używa go w swojej działalności, a dostawca odpowiada za jego sprzedaż i wydanie. W wielu transakcjach to przyszły użytkownik wybiera urządzenie, choć nie staje się przez to stroną umowy sprzedaży zawartej przez finansującego. Taki układ wymaga koordynacji dokumentów i terminów.
Przedmiot umowy powinien być opisany w sposób, który pozwala go jednoznacznie zidentyfikować. Przy maszynie będą to między innymi typ, numer seryjny, wyposażenie i parametry. Przy przekazaniu sporządza się protokół, który potwierdza datę i stan rzeczy. Dokumentacja jest istotna nie tylko przy odbiorze, lecz także w razie awarii, szkody, kontroli lub zwrotu. Im dokładniejszy opis, tym mniejsze pole do późniejszego sporu.
Obowiązki stron nie kończą się na płatności i udostępnieniu rzeczy. Korzystający powinien używać przedmiotu zgodnie z przeznaczeniem, dbać o niego i nie podejmować działań zastrzeżonych dla właściciela bez zgody. Finansujący ma obowiązki związane z nabyciem i przekazaniem aktywa oraz powinien respektować prawo korzystającego do spokojnego używania. Szczegółowy podział zależy od umowy, dlatego ogólny opis nie zastępuje lektury jej postanowień.
Warto przed podpisaniem ustalić, kto kontaktuje się z dostawcą w sprawie wad i gwarancji. Korzystający jest osobą, która na co dzień zauważa problem, ale uprawnienia z tytułu zakupu mogą formalnie przysługiwać finansującemu albo zostać przekazane użytkownikowi. Umowa powinna wyjaśniać, jak zgłosić reklamację, kto podejmuje decyzję o naprawie i czy w okresie przestoju opłaty nadal są należne.
Harmonogram stanowi praktyczną część umowy, ponieważ przekłada ogólny obowiązek płacenia na konkretne kwoty i daty. Przedsiębiorstwo powinno sprawdzić wysokość pierwszej opłaty, rytm kolejnych rat, ewentualne zmienne składniki oraz koszty na zakończenie. Dobrze jest zestawić harmonogram z własnymi przepływami. Sama zdolność do przyjęcia środka trwałego nie gwarantuje, że firma będzie mogła bezpiecznie ponosić płatności w każdym miesiącu.
- M. Turzyński, Rachunkowość leasingu, Wydawnictwo Profesjonalne ALPHApro, Ostrołęka 2004, s. 7 ↩
- Por. T. Cicirko, P. Russel, Prawno – ekonomiczne aspekty leasingu, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Warszawa 2008, s. 13 ↩
- Z. Wilimowska, M. Wilimowski , Zarządzanie finansami, TNOiK, Warszawa 1998. ↩
- Praca zbiorowa pod red. I. Pruchnickiej – Grabias, A. Szelągowskiej, Finansowanie działalności gospodarczej w Polsce. Wybrane aspekty, CeDeWu, Warszawa 2006, s. 89 ↩
- J. Bednarz, E. Gostomski, Finansowanie działalności gospodarczej, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2006, s. 115 ↩
- Ibidem. ↩
- M. Koralewski, Umowy leasingu. Aspekty podatkowo – prawne, CeDeWu, Warszawa 2008, s. 9 ↩
- Art. 659 Kodeksu cywilnego . ↩
- Z. Radwański, J. Panowicz-Lipska, Zobowiązania – część szczególna, C.H. Beck, Warszawa 2005, s. 146 ↩