Interakcje stanowią nieodłączny element zachodzących w każdej mikrostrukturze społecznej procesów. Grupa spotyka się, by zaplanować dalsze działania, wykonać jakiś etap pracy lub przyjrzeć się osiągniętemu postępowi w realizacji zadania. Interakcje grupowe mogą mieć charakter formalny, związany z celami grupy, lub nieformalny, odnoszący się do kontaktów towarzyskich. Carol K. Oyster pisze, że „wyróżnia się trzy typy interakcji zachodzących w małych grupach i nazywa je spotkaniami grupowymi. I tak grupa może organizować spotkania służące wymianie informacji. Odbywają się one w sposób regularny, zgodnie z ustalonymi procedurami i porządkiem. Nikt nie oczekuje, że w ich trakcie podjęte zostaną jakiekolwiek decyzje. Przykładem tego typu spotkań mogą być urządzane przez radę miasta spotkania, na których wyjaśniany jest nowy system odzyskiwania surowców wtórnych wdrażane przez miasto. Drugi typ interakcji przebiegających w grupie to spotkania służące podejmowaniu decyzji. Są one zwoływane np. przez stowarzyszenia studenckie przy wyborach władz samorządu na nadchodzący rok akademicki, czy też w sądzie, gdy zapada wyrok w procesie. Ostatni trzeci typ spotkań grupowych to spotkania towarzyszące szczególnym zdarzeniom. (…) Przykładem są coroczne zjazdy różnych organizacji, w czasie których prezentuje się wyniki badań, przekazuje ważne informacje, podejmuje decyzje dotyczące dalszej strategii działania towarzystwa oraz nawiązuje kontakty i wymienia doświadczenia.”[1]
Stanisław Mika przedstawia system analizy interakcji stworzony przez R. F. Balesa, który ułatwia analizowanie i obserwowanie procesów interakcji w grupie. „R. F. Bales, analizując zachowanie grup wykonujących zadania i rozwiązujących problemy zaproponował posługiwanie się systemem 12 kategorii interakcji, do których – jego zdaniem – możemy zaklasyfikować większość zachowań występujących u członków grup. A oto zaproponowane przez Balesa kategorie interakcji:
- solidaryzowanie się z inną osobą, podwyższanie pozycji innej osoby, udzielanie pomocy, nagradzanie;
- rozładowywanie napięcia emocjonalnego, żartowanie, śmianie się, okazywanie zadowolenia;
- wyrażanie zgody, bierne akceptowanie, rozumienie sugestii, uleganie;
- dawanie sugestii, wskazywanie kierunku, pozostawienie innym autonomii;
- wyrażanie opinii, dokonywanie oceny, wyrażanie uczuć, wyrażanie życzeń;
- orientowanie innych, udzielanie informacji, powtarzanie, wyjaśnianie
- pytanie i prośby o zorientowanie, o informację; powtarzanie, potwierdzanie;
- pytanie o opinie, ocenę, analizę, wyrażanie uczucia;
- pytanie, prośby o sugestię, o pokierowanie, pytanie o możliwe sposoby działania
- nie zgadzanie się, bierne odrzucanie sugestii innych, wstrzymywanie pomocy;
- ujawnianie napięcia emocjonalnego, prośby o pomoc, usuwanie się z pola;
- ujawnianie antagonizmu, obniżanie pozycji innej osoby, bronienie siebie, domaganie się uznania.”[2]
Posługując się tymi kategoriami Bales doszedł do wniosku, że w różnych fazach rozwoju grupy oraz w różnych fazach rozwiązywania zadań stojących przed grupą „przeważają różne kategorie interakcji oraz że w związku z inicjowaniem różnych typów interakcji pojawiają się w grupach kierownicy zorientowani na zadanie lub na stosunki międzyludzkie.”[3]
Norman Goodman wymienia jeszcze inne rodzaje interakcji zachodzących w grupie. Wyróżnia on trzy główne procesy interakcji grupowych: porozumiewanie się, konflikt i spójność.
- Porozumiewanie się
Stanowi ono istotę podejmowanych działań przez grupę. „Członkowie grupy informują się nawzajem, popierają swoje sądy, krzyczą na siebie, poprawiają się nawzajem. Krótko mówiąc przekazują sobie informacje, uczucia i postawy. Porozumiewanie się członków grupy nie jest przypadkowe.[4] Wyżej wspomniany Bales odkrył, że wzór porozumiewania się jednostki jest związany ze statusem jednostki w grupie. Crosbie natomiast wykazał, że porozumiewanie się w grupie odbywa się miedzy osobami o równym statusie społecznym, lub przenosi się od osobników o wyższym statusie do osobników o niższym statusie. Homans udowodnił, „że natura działań grupy przyczynia się do tworzenia wzorów porozumiewania się między jej członkami. W sytuacjach łączących się z rozwiązywaniem zadań porozumiewanie się zachodzi głównie między członkami o wysokim i niskim statusie. W sytuacjach towarzyskich lub rekreacyjnych porozumiewają się najczęściej jednostki o równym statusie.[5]
- Konflikt
Nie zawsze porozumiewanie się i stosunki w grupie przebiegają łatwo i przyjemnie. Zdarza się, że członkowie grupy są ze sobą w konflikcie. Mówimy tutaj o konflikcie interpersonalnym, który „polega na napięciu między dwiema lub więcej osobami lub grupami, które mają sprzeczne cele. Ten rodzaj konfliktów można podzielić na dwa typy. W konflikcie o sumie zerowej zysk jednej strony jest zawsze równoznaczny ze stratą drugiej strony. Obie strony nie mogą równocześnie wygrać, ani przegrać w tym konflikcie. (…) Drugi typ konfliktów psychologowie społeczni określają mianem konfliktu motywów mieszanych. Definiują go jako konflikt, w którym obie strony mogą zyskać, jeśli będą współdziałać, jedna jednostka może osiągnąć większy zysk, jeśli będzie rywalizować z partnerem.”[6]
Poza tymi dwoma rodzajami konfliktów Norman Goodman wymienia konflikty osobowościowe, które przeciwstawia konfliktom sytuacyjnym. Te pierwsze spowodowane są „przez różnice osobowościowe zaangażowanych w nie jednostek. Konflikty sytuacyjne zaś powodowane są przez kontekst społeczny, w jakim znajdują się partnerzy.”[7]Można także wyróżnić konflikty fundamentalne i niefundamentalne. Konflikt fundamentalny związany jest z podstawowymi normami dotyczącymi danej sytuacji, a konflikt niefundamentalny toczy się wokół zastosowania wcześniej uzgodnionych norm w konkretnej sytuacji.
„Konflikty mieszanych motywów, sytuacyjne i niefundamentalne należą ogólnie do kategorii zdarzeń, z którymi łatwiej można sobie poradzić, ponieważ z założenia dopuszcza się taką czy inna formę kompromisu. W alternatywnych formach konfliktów ryzyko jest znacznie większe: wszystko albo nic, cenione wartości osobowościowe czy fundamentalne aspekty istnienia grupy.
Nie wszystkie konflikty są negatywne. Konflikty mogą pomóc w ustaleniu celów grupy i jej granic. Właściwie rozwiązane konflikty mogą wpłynąć na wzrost zaangażowania członków grupy i wzmocnić jej spójność. Kluczem pozytywnego funkcjonowania konfliktu jest jego regulacja normatywna (to znaczy istnienie uzgodnionych i akceptowanych reguł jego rozwiązania).[8]
- Spójność
Jeżeli mówimy o spójności grupy, to mamy na myśli „stopień, w jakim jej członkowie czują się z sobą związani. Spójność jest bardzo ważną cechą grupy. Im bardziej grupa jest spójna, tym większe jest prawdopodobieństwo jej stabilności i zgody członków na obowiązujące normy. Spójnym grupom łatwiej przychodzi rozwiązywanie problemów. Innymi słowy, spójność stanowi wielką wartość dla grupy. Jedyną negatywną konsekwencją dużej spójności grupy jest tendencja do mniejszej tolerancji dla różnic i odstępstw.”[9]
[1] Carol K. Oyster, tamże, s. 47
[2] S. Mika, tamże, s. 341
[3] Tamże, s. 354
[4] N. Goodman, tamże, s.72
[5] Tamże, s. 72
[6] E. Aronson, tamże, s. 387 – 388
[7] N. Goodman, tamże, s. 73
[8] Tamże, s. 73
[9] Tamże, s. 73