Analiza łańcucha wartości jest doskonalą metodą do badania poszczególnych ogniw łańcucha przez rozbicie wybranego ogniwa lub rodzaju działania na mniejsze elementy – budowa drzewka(dendrytów), aż do wydzielenia elementarnych czynności w tym ogniwie(działaniu) głównie celem kontroli kosztów (kontroling). Po zbudowaniu drzewka następuje agregacja elementarnych zjawisk zgodnie z ustalonym porządkiem(drzewko) i według odpowiednio ważonych kryteriów (por. wielowymiarowa analiza porównawcza w [87 s. 197]).
Łańcuch wartości można uważać za pewnego rodzaju drogę tworzenia sukcesu w firmie, a wskaźniki(sprawności, sukcesu) odnoszące koszty (zyski) poszczególnych etapów tej drogi w stosunku do końcowej wartości wytworzonej (obrotu) firmy można uważać zachłonność (produktywność) tego odcinka łańcucha. Oznaczenie, czy udział tego kosztu jest uzasadniony jest odpowiedzią na pytanie – czy należy coś zmienić na tym odcinku czy nie. Działanie odwrotne może polegać na określeniu produktywności, czyli udziału danego odcinka (etapu) przedsiębiorstwa w zyskach(obrocie). Zatem w pierwszym przypadku patrzy się na to, ile firmę kosztuje dany odcinek i czy te koszty są uzasadnione, natomiast w drugim, analizuje się,czy wkład jaki wnosi dany odcinek do przychodu firmy nie może być wyższy (jest dostatecznie wysoki). Obydwie koncepcje prowadzą do idei ośrodków odpowiedzialności -ośrodek zysku, inwestycyjny, kosztów. Funkcję taką powierza się modnemu ostatnio w Europie kierunkowi zarządzania – kontrolingowi.
W zależności od stosowanej w zakładzie koncepcji ewidencji kosztów i przychodów można dokonać podziału przedsiębiorstwa na ośrodki odpowiedzialności. Muszą być one przyporządkowane poszczególnym ośrodkom, które są za nie odpowiedzialne. Według Drury’ego wyróżnia się trzy typy ośrodków odpowiedzialności (centrów kosztów):
- Ośrodki kosztów. W ośrodkach tych kadra kierownicza odpowiedzialna jest jedynie za wysokość poniesionych kosztów.
- Ośrodki zysku. Kadra kierownicza odpowiedzialna jest za poniesione koszty i osiągnięte przychody, a zatem i zysk.
- Ośrodki inwestycyjne. Oprócz odpowiedzialności za koszty, przychody i zyski, kadra kierownicza odpowiada także za inwestycje kapitałowe.
Ośrodkami odpowiedzialności mogą być zakłady, wydziały, działy, oddziały, itd. W ośrodkach tych mogą być wyodrębniane jeszcze mniejsze ośrodki np. w wydziale,jako centrum kosztów, mogą występować ośrodki odpowiedzialności równestanowiskom pracy.
Ze względu na to,
że nie wszystkie koszty i przychody związane z poszczególnymi ośrodkami
odpowiedzialności mogą być przedmiotem kontroli, powinny one być jeszcze
podzielone na koszty kontrolowane i koszty niekontrolowane. Do kosztów
kontrolowanych zalicza się koszty, których wysokość może być kontrolowana przez
kierownika odpowiedzialnego za ich powstawanie i poziom. Natomiast kosztami
niekontrolowanymi są koszty, na które kierujący ośrodkiem odpowiedzialności nie
ma żadnego wpływu. Na przykład, jeśli kierownik działu zaopatrzenia decyduje o
tym ile, od kogo i za jaką cenę nabyć materiały, to możemy powiedzieć, że
wydatki poniesione na ich zakup są przez niego kontrolowane. Ale nie będzie on
miał już wpływu na wysokość wynagrodzeń kierowców przewożących zakupione
materiały. Koszt ten nie jest przez niego kontrolowany, bowiem ustala go ktoś
inny.
Sprawozdanie z kosztów i przychodów poszczególnych centrów kosztów
powinno więc zawierać ich podział na kontrolowane i niekontrolowane oraz
wykazywać odchylenia od przyjętego planu.
Centrum zysku jest najważniejszym ogniwem przy zdecentralizowanym
zarządzaniu organizacją, które ujmuje się w literaturze jako miniaturowe
przedsiębiorstwo wydzielone z organizacji, które jest odpowiedzialne za wyniki
finansowe, a więc za przychody, koszty i dochody. W centrach zysków przejawiają
się wszelkie zalety delegowania uprawnień na niższe szczeble zarządzania, takie
jak :
- usatysfakcjonowanie kierowników centrum zysków z
faktu, że wyniki finansowe organizacji wynikają z podjętych przez nich decyzji,
- precyzyjne kryteria oceny tych wyników pracy
kierownictwa, na które ma ono bezpośredni wpływ,
- skuteczniejsze motywowanie kierowników przy
większej autonomii władzy,
- uwolnienie kierownictwa wyższych szczebli od
podejmowania decyzji operacyjnych, co daje możliwości zwrócenia większej uwagi
na określeniu i zapewnieniu globalnej strategii organizacji.
Utworzenie
efektywnie funkcjonujących centrów zysku wymaga jednak spełnienia pewnych
istotnych warunków wstępnych [137 s. 224] :
- przedsiębiorstwo musi posiadać wiarygodny systemsprawozdawczy,
- krótkookresowy rachunek, co najmniej w układziewg grup produktów, który umożliwia stosunkowo dokładne obliczenie przychodu zesprzedaży oraz kosztów stałych i zmiennych,
- każde centrum zysku musi mieć możliwośćoddzielnego rozliczania kosztów i przychodów ze sprzedaży,
- istnieje pełna gotowość ze strony dyrekcjiprzedsiębiorstwa do przekazania kierownikom centrów zysku nie tylkoodpowiedzialności, ale też koniecznych uprawnień,
- pracownicy na stanowiskach kierowniczych musząposiadać odpowiednie kwalifikacje i wiadomości z zakresu zarządzania iekonomiki przedsiębiorstwa oraz wykazywać się konsekwentną dążnością do celu,inicjatywą, kreatywnością, gotowością do podejmowania ryzyka,
- każde centrum zysku należy traktować jako oddzielną jednostkę organizacyjną ponoszącą pełną odpowiedzialność za całokształt działalności i wyniki.
Centra zysku można tworzyć przyjmując następujące
kryteria [136] :
- grupy produktów,
- obszary sprzedaży,
- grupy klientów,
- kanały dystrybucji.
Miarą efektywności kierownika centrum zysku są wygospodarowane
marże pokrycia kosztów, które służą do zredukowania ryzyka strat równego
wysokości kosztów stałych, które są niezbędne do wykonania produkcji
pozwalającej zrealizować założony poziom obrotów. W przypadku, gdy kierownik
osiągnął swoje cele, na zakończenie roku gospodarczego powinien otrzymać
dodatkową premię.
Utworzenie centrów zysków w przedsiębiorstwach okazało się dobrą
metodą usprawnienia funkcjonowania, zarówno dużych, jak i małych
przedsiębiorstw. Korzyści wynikające z ich zorganizowania to [137 s. 244]:
- lepszy system informacji,
- silniejsze dążenie do osiągnięcia zysku,
- przejście od sposobu myślenia nastawionego na
obrót do myślenia nastawionego na zysk,
- lepsza znajomość problematyki kosztów,
- redukcję kosztów wytwarzania i zarządzania,
- szybsze reagowanie na słabe punkty
przedsiębiorstwa,
- dotrzymanie terminów i skrócenie cyklu
realizacji zamówień,
- obniżenie poziomu zapasów i przyśpieszenie ich
rotacji,
- pewniejsze kierowanie dzięki dokładniejszym
informacjom,
- szybsze podejmowanie decyzji,
- bardziej precyzyjna ocena wyników, system płacuzależniony od osiągniętego zysku.