Składniki majątkowe, którymi rozporządza każda jednostka gospodarcza nazywamy środkami gospodarczymi.
Środki gospodarcze dzielimy na następujące 2 główne grupy:
- majątek trwały – czyli składniki trwale zaangażowane w jednostce (dłużej niż 1 rok),
- majątek obrotowy – składniki pozostające w trwałym obrocie.
W ramach tych grup następuje dalszy podział środków według postaci w jakiej one występują.
Majątek trwały dzieli się na:
- Wartości niematerialne i prawne – są to koszty nabycia praw majątkowych (np. licencji, patentów, praw autorskich, oprogramowania komputerów, itp.)
- Rzeczowy majątek trwały – to budynki, grunty, maszyny, urządzenia, środki transportu,
- Finansowy majątek trwały – czyli trwale zaangażowane środki pieniężne (dłużej niż 1 rok) w akcje, obligacje, udziały, długoterminowe pożyczki, lokaty pieniężne itp.
- Należności długoterminowe – to należne jednostce sumy, które zostaną spłacone po okresie dłuższym od 1 roku.
Majątek obrotowy dzieli się na:
- Rzeczowe składniki majątku obrotowego na które składają się zapasy materiałów, produktów gotowych, produkcji nie zakończonej oraz towarów,
- Należności – to sumy należne od innych, przede wszystkim z tytułu sprzedaży produktów i towarów,
- Papiery wartościowe – przeznaczone do obrotu obejmują akcje, obligacje i inne papiery wartościowe, nabyte głównie w celach handlowych (okres posiadania krótszy niż 1 rok),
- Środki pieniężne – kwoty pieniężne, którymi w danej chwili może dysponować jednostka – mogą to być środki w banku lub gotówka w kasie.
Podział środków gospodarczych.
Klasyfikacja środków gospodarczych ma podstawowe znaczenie dla prawidłowego prowadzenia rachunkowości, ponieważ pozwala uporządkować majątek przedsiębiorstwa według jego charakteru, przeznaczenia oraz okresu wykorzystania. Dzięki temu możliwe jest nie tylko właściwe ujęcie poszczególnych składników w księgach rachunkowych, ale również ich odpowiednia prezentacja w bilansie i późniejsza analiza sytuacji majątkowej jednostki.
Współcześnie w rachunkowości częściej używa się pojęć aktywa trwałe i aktywa obrotowe. Podział ten odpowiada jednak zasadniczo rozróżnieniu majątku trwałego i obrotowego. Kryterium klasyfikacji stanowi przede wszystkim okres ekonomicznej użyteczności danego składnika oraz sposób jego wykorzystania w działalności przedsiębiorstwa.
Aktywa trwałe służą jednostce przez dłuższy czas i zazwyczaj nie są przeznaczone do sprzedaży w ramach zwykłego cyklu działalności. Aktywa obrotowe uczestniczą natomiast w bieżącym obrocie gospodarczym i ulegają stosunkowo szybkim zmianom. Materiały zostają zużyte w produkcji, towary sprzedane, należności zamienione na środki pieniężne, a gotówka ponownie wykorzystana do finansowania zakupów.
Znaczenie aktywów trwałych
Aktywa trwałe tworzą materialną i finansową podstawę prowadzenia działalności. W przedsiębiorstwie produkcyjnym mogą obejmować hale, maszyny, linie technologiczne, urządzenia i środki transportu. W przedsiębiorstwie usługowym większego znaczenia mogą nabierać wyposażenie, oprogramowanie, prawa do określonych technologii czy nieruchomości wykorzystywane do świadczenia usług.
Ich wspólną cechą jest długotrwałe wykorzystanie. Składnik majątku nie jest przeznaczony do jednorazowego zużycia, lecz uczestniczy w działalności przez wiele okresów sprawozdawczych.
Zakup maszyny produkcyjnej nie obciąża więc działalności w taki sam sposób jak zakup materiału zużywanego w ciągu kilku dni. Maszyna będzie wykorzystywana przez kilka lub kilkanaście lat, dlatego jej wartość rozliczana jest w czasie zgodnie z zasadami dotyczącymi amortyzacji.
Struktura aktywów trwałych może wiele powiedzieć o charakterze przedsiębiorstwa. W zakładzie przemysłowym ich udział w całym majątku może być bardzo wysoki. W firmie handlowej znacznie większą rolę mogą odgrywać zapasy i należności, a więc aktywa obrotowe.
Wartości niematerialne i prawne
Wartości niematerialne i prawne są specyficzną kategorią aktywów, ponieważ nie mają postaci materialnej, a mimo to mogą posiadać istotną wartość gospodarczą.
Przedsiębiorstwo może korzystać z licencji na oprogramowanie, patentu, prawa autorskiego albo innych praw umożliwiających prowadzenie określonej działalności.
W gospodarce opartej na wiedzy znaczenie takich składników systematycznie rośnie. W niektórych przedsiębiorstwach nowoczesne oprogramowanie, technologie czy prawa do określonych rozwiązań mogą mieć większe znaczenie niż część rzeczowego majątku.
Do prawidłowego ujęcia wartości niematerialnych i prawnych konieczne jest jednak spełnienie odpowiednich warunków. Nie każdy wydatek związany z wiedzą, reklamą lub rozwojem działalności może zostać automatycznie uznany za składnik aktywów.
Rzeczowe aktywa trwałe
Najbardziej rozpoznawalną grupę środków gospodarczych stanowią rzeczowe aktywa trwałe.
Obejmują przede wszystkim grunty, budynki, budowle, maszyny, urządzenia, środki transportu i inne rzeczowe składniki wykorzystywane w działalności przez okres dłuższy niż krótkoterminowy.
Ich znaczenie zależy od profilu działalności jednostki. Przedsiębiorstwo transportowe będzie posiadało przede wszystkim flotę pojazdów, przedsiębiorstwo produkcyjne – maszyny i urządzenia, natomiast firma prowadząca działalność magazynową – budynki, wyposażenie i urządzenia techniczne.
Rzeczowe aktywa trwałe mogą być nabywane, wytwarzane we własnym zakresie albo otrzymywane w inny sposób.
W trakcie użytkowania część z nich stopniowo traci wartość ekonomiczną wskutek zużycia fizycznego oraz moralnego.
Zużycie fizyczne wynika z eksploatacji, starzenia się materiałów i działania czasu. Zużycie moralne wiąże się natomiast z postępem technicznym. Sprawna maszyna może stracić znaczenie ekonomiczne, jeżeli pojawią się znacznie wydajniejsze rozwiązania.
Środki trwałe w budowie
Szczególną kategorią są środki trwałe w budowie. Obejmują one nakłady ponoszone na stworzenie, budowę, rozbudowę albo ulepszenie przyszłego środka trwałego.
Przykładem może być budowa nowej hali produkcyjnej. Dopóki inwestycja nie zostanie ukończona i przekazana do użytkowania, ponoszone wydatki nie są traktowane tak samo jak wartość gotowego budynku wykorzystywanego w działalności.
Po zakończeniu inwestycji i spełnieniu odpowiednich warunków wartość może zostać przeniesiona do właściwej kategorii środków trwałych.
Rozróżnienie to pozwala oddzielić majątek już użytkowany od inwestycji pozostających w trakcie realizacji.
Inwestycje długoterminowe
W aktywach trwałych mogą występować także inwestycje długoterminowe. Obejmują składniki majątku utrzymywane w celu osiągania korzyści ekonomicznych wynikających między innymi ze wzrostu wartości, odsetek, dywidend lub innych pożytków.
Mogą to być długoterminowo posiadane udziały i akcje, określone papiery wartościowe, udzielone pożyczki czy inne aktywa finansowe.
Przedsiębiorstwo może przykładowo nabyć udziały w innej spółce z zamiarem trwałego zaangażowania kapitałowego. Taki składnik będzie miał inny charakter niż akcje kupione wyłącznie z zamiarem szybkiej odsprzedaży.
O klasyfikacji nie decyduje więc wyłącznie sama postać instrumentu, ale również zamierzony okres jego utrzymywania oraz sposób wykorzystania.
Należności długoterminowe
Należności powstają wtedy, gdy jednostka posiada prawo do otrzymania określonej kwoty od innego podmiotu.
Jeżeli termin ich wymagalności ma charakter długoterminowy, mogą być prezentowane w aktywach trwałych.
Istotne jest rozróżnienie pomiędzy należnościami, które powinny zostać rozliczone w najbliższym okresie, a tymi, których odzyskanie nastąpi w dalszej przyszłości.
Ma to znaczenie przy ocenie płynności. Należność długoterminowa nie może być traktowana tak samo jak środki, które powinny wpłynąć na rachunek w ciągu kilku tygodni.
Aktywa obrotowe
Aktywa obrotowe uczestniczą bezpośrednio w bieżącym cyklu działalności przedsiębiorstwa.
Ich struktura ulega znacznie częstszym zmianom niż struktura aktywów trwałych.
Materiały są kupowane i zużywane, produkcja w toku przekształca się w wyroby gotowe, wyroby zostają sprzedane, powstają należności, a następnie środki pieniężne.
W działalności handlowej przedsiębiorstwo nabywa towary, przechowuje je, a następnie sprzedaje klientom. Po uzyskaniu zapłaty środki mogą zostać ponownie wykorzystane do zakupu kolejnej partii towarów.
Taki proces określa się często jako obrót środków gospodarczych.
Materiały
Materiały są składnikami majątku przeznaczonymi przede wszystkim do zużycia w działalności jednostki.
W przedsiębiorstwie produkcyjnym mogą to być surowce wykorzystywane do wytwarzania produktów.
Do materiałów zalicza się również różnego rodzaju elementy pomocnicze, paliwa, części zamienne, opakowania czy inne składniki potrzebne do prowadzenia działalności.
Ich wartość zostaje stopniowo przeniesiona na koszty działalności w momencie zużycia.
Prawidłowe zarządzanie materiałami ma duże znaczenie finansowe. Zbyt niski stan może powodować przerwy w produkcji, natomiast nadmierne zapasy zamrażają kapitał i zwiększają koszty magazynowania.
Produkcja w toku
Produkcja w toku obejmuje produkty, które na dzień bilansowy nie zostały jeszcze ukończone.
W przedsiębiorstwie produkcyjnym proces wytwarzania może trwać kilka dni, tygodni, a w niektórych branżach nawet wiele miesięcy.
Jeżeli na koniec okresu część produktów znajduje się pomiędzy etapem rozpoczęcia i zakończenia produkcji, należy odpowiednio ująć wartość poniesionych nakładów.
Ma to znaczenie dla prawidłowego ustalenia wyniku finansowego. Koszty dotyczące produktów, które nie zostały jeszcze zakończone i sprzedane, nie powinny być traktowane tak samo jak koszty produktów już przekazanych odbiorcom.
Produkty gotowe
Produkty gotowe są rezultatem zakończonego procesu produkcyjnego i są przeznaczone do sprzedaży.
Do momentu sprzedaży pozostają składnikiem zapasów przedsiębiorstwa.
Ich wartość wiąże się z kosztami poniesionymi na wytworzenie.
Wysoki poziom produktów gotowych może oznaczać przygotowanie do sezonowego wzrostu sprzedaży, ale może również wskazywać na problemy ze zbytem.
Dlatego sama wartość zapasów nie wystarcza do oceny sytuacji. Ważne jest również tempo ich rotacji.
Towary
Towary różnią się od produktów gotowych przede wszystkim sposobem ich pozyskania.
Produkt gotowy został wytworzony przez przedsiębiorstwo, natomiast towar został nabyty przede wszystkim w celu dalszej odsprzedaży w stanie nieprzetworzonym lub po nieznacznym przygotowaniu do sprzedaży.
Towary mają podstawowe znaczenie w przedsiębiorstwach handlowych.
Ich struktura powinna być dostosowana do popytu. Nadmierne zatowarowanie może prowadzić do zamrożenia kapitału, natomiast zbyt mała ilość towarów może oznaczać utratę potencjalnej sprzedaży.
Należności krótkoterminowe
Należności krótkoterminowe stanowią istotną część aktywów obrotowych wielu przedsiębiorstw.
Powstają przede wszystkim wtedy, gdy sprzedaż odbywa się z odroczonym terminem płatności.
Jeżeli firma dostarcza kontrahentowi towar i wystawia fakturę płatną za 30 dni, do momentu otrzymania pieniędzy posiada należność wobec odbiorcy.
Wysoka wartość należności może być naturalnym skutkiem dużej sprzedaży, ale może także oznaczać problemy ze ściąganiem płatności.
Dlatego przy ich analizie należy badać nie tylko wartość, ale również terminowość spłat i strukturę należności przeterminowanych.
Inwestycje krótkoterminowe
Do aktywów obrotowych mogą być zaliczane również inwestycje krótkoterminowe.
Obejmują składniki, które przedsiębiorstwo zamierza utrzymywać przez stosunkowo krótki czas albo które charakteryzują się wysoką płynnością.
Mogą to być między innymi niektóre krótkoterminowe aktywa finansowe.
Przedsiębiorstwo dysponujące czasową nadwyżką środków pieniężnych może ulokować je w instrumentach pozwalających uzyskać dodatkowy dochód, a jednocześnie zachować możliwość stosunkowo szybkiego odzyskania gotówki.
Środki pieniężne
Środki pieniężne są najbardziej płynną częścią majątku.
Obejmują między innymi gotówkę znajdującą się w kasie oraz środki zgromadzone na rachunkach bankowych.
Ich podstawową zaletą jest natychmiastowa możliwość wykorzystania do regulowania zobowiązań.
Zbyt mały poziom środków może prowadzić do problemów z płynnością, ale ich nadmierne gromadzenie również nie zawsze jest korzystne.
Środki przechowywane bez konkretnego zastosowania mogą nie przynosić odpowiedniej stopy zwrotu.
Zarządzanie gotówką powinno więc zapewniać równowagę pomiędzy bezpieczeństwem finansowym a efektywnością wykorzystania kapitału.
Krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe
W strukturze aktywów obrotowych mogą występować także krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe.
Powstają między innymi wtedy, gdy określony wydatek został poniesiony wcześniej, ale ekonomicznie dotyczy przyszłych okresów.
Przykładem może być opłacenie z góry określonej usługi obejmującej kilka kolejnych miesięcy.
Nie byłoby prawidłowe obciążenie całej wartości jednego miesiąca, jeżeli usługa będzie wykorzystywana przez dłuższy czas.
Rozliczenia międzyokresowe pozwalają więc właściwie przypisać koszty do okresów, których faktycznie dotyczą.
Kryterium płynności
Jednym z ważnych kryteriów porządkowania aktywów jest płynność, czyli możliwość przekształcenia danego składnika w pieniądz.
Środki pieniężne posiadają oczywiście najwyższą płynność.
Należności mogą stać się gotówką po dokonaniu zapłaty przez odbiorcę.
Zapasy wymagają najpierw sprzedaży, a często również wcześniejszego przetworzenia.
Środki trwałe mają natomiast znacznie mniejszą płynność, ponieważ ich sprzedaż nie jest częścią normalnego cyklu działalności i może wymagać więcej czasu.
Stopień płynności aktywów ma podstawowe znaczenie dla oceny zdolności przedsiębiorstwa do regulowania bieżących zobowiązań.
Środki gospodarcze a bilans
Klasyfikacja środków gospodarczych znajduje bezpośrednie odzwierciedlenie w bilansie.
Po stronie aktywów wykazuje się składniki majątku według odpowiednich kategorii.
Pozwala to użytkownikowi sprawozdania finansowego ocenić, jaka część majątku ma charakter trwały, a jaka uczestniczy w bieżącym obrocie.
Jeżeli przedsiębiorstwo posiada aktywa o wartości 5 mln zł, sama ta informacja niewiele mówi o strukturze majątku.
Inaczej należy ocenić firmę posiadającą 4 mln zł nieruchomości i 1 mln zł aktywów obrotowych, a inaczej przedsiębiorstwo posiadające 1 mln zł aktywów trwałych i 4 mln zł środków obrotowych.
Każdy z tych układów może być prawidłowy, jeżeli odpowiada charakterowi działalności.
Struktura majątku a branża
Struktura aktywów jest silnie uzależniona od branży.
Przedsiębiorstwa przemysłowe wymagają zazwyczaj dużych inwestycji w maszyny, urządzenia i nieruchomości.
Handel detaliczny może charakteryzować się wysokim udziałem towarów i innych zapasów.
Firma konsultingowa może natomiast posiadać stosunkowo niewiele rzeczowych aktywów trwałych, a większe znaczenie mogą mieć środki pieniężne, należności i wartości niematerialne.
Z tego względu nie można automatycznie uznawać określonej struktury majątku za dobrą albo złą bez uwzględnienia charakteru przedsiębiorstwa.
Majątek produkcyjny i nieprodukcyjny
Środki gospodarcze można analizować również pod względem ich bezpośredniego związku z podstawową działalnością przedsiębiorstwa.
Część aktywów jest bezpośrednio wykorzystywana do generowania przychodów. Maszyny służą produkcji, towary sprzedaży, a środki transportu realizacji dostaw.
Jednostka może jednak posiadać także składniki majątku, które nie są bezpośrednio potrzebne w działalności podstawowej.
Analiza wykorzystania majątku pozwala ustalić, czy przedsiębiorstwo nie utrzymuje zbędnych aktywów, które angażują kapitał bez odpowiedniego wpływu na osiągane wyniki.
Majątek własny a użytkowany na innych zasadach
Nie każdy składnik wykorzystywany przez przedsiębiorstwo musi być przez nie nabyty za własne środki.
Jednostka może korzystać z nieruchomości, samochodów, maszyn czy urządzeń na podstawie różnych umów.
Z punktu widzenia ekonomicznego ważne jest więc nie tylko formalne prawo własności, ale również rzeczywisty charakter wykorzystania składnika i wynikające z niego prawa oraz obowiązki.
Ma to szczególne znaczenie przy analizie rzeczywistych zasobów potrzebnych do prowadzenia działalności.
Zużycie środków trwałych
Środki trwałe w toku użytkowania podlegają stopniowemu zużyciu.
Proces ten znajduje odzwierciedlenie w amortyzacji.
Odpisy amortyzacyjne pozwalają rozłożyć wartość określonego składnika na okres jego ekonomicznego wykorzystania.
Jeżeli przedsiębiorstwo kupuje urządzenie, które będzie służyło przez kilka lat, nie byłoby właściwe obciążenie wyniku całym wydatkiem w jednym okresie.
Amortyzacja umożliwia stopniowe ujmowanie kosztu w okresach, w których urządzenie przyczynia się do prowadzenia działalności.
Rotacja majątku obrotowego
Aktywa obrotowe powinny być analizowane nie tylko pod względem ich wartości, ale również szybkości rotacji.
Szybka rotacja oznacza, że środki zaangażowane w zapasy i należności stosunkowo szybko wracają do przedsiębiorstwa w postaci gotówki.
Wolna rotacja może powodować wzrost zapotrzebowania na finansowanie.
Jeżeli towary przez wiele miesięcy pozostają w magazynie, kapitał przeznaczony na ich zakup jest zamrożony.
Podobnie należności regulowane przez klientów z dużym opóźnieniem ograniczają dostępność środków pieniężnych.
Dlatego efektywność zarządzania aktywami obrotowymi ma bezpośredni wpływ na płynność przedsiębiorstwa.
Majątek a źródła finansowania
Klasyfikacja środków gospodarczych powinna być analizowana razem ze źródłami ich finansowania.
Każdy składnik aktywów musi mieć odpowiednie źródło po stronie pasywów.
Jeżeli przedsiębiorstwo kupuje maszynę za kredyt, w aktywach pojawia się środek trwały, a w pasywach zobowiązanie wobec banku.
Jeżeli właściciel wnosi do firmy gotówkę, zwiększają się środki pieniężne oraz kapitał własny.
Jeżeli przedsiębiorstwo kupuje towary z odroczonym terminem płatności, rosną zapasy i jednocześnie zobowiązania wobec dostawców.
W ten sposób każdej zmianie w strukturze majątku odpowiada określone źródło finansowania.
Dopasowanie aktywów i pasywów
Istotnym elementem zarządzania przedsiębiorstwem jest odpowiednie dopasowanie struktury majątku do struktury finansowania.
Aktywa trwałe powinny być finansowane przede wszystkim źródłami o charakterze długoterminowym.
Finansowanie wieloletniej inwestycji zobowiązaniem wymagającym spłaty w ciągu kilku miesięcy może powodować problemy płatnicze.
Aktywa obrotowe mogą być w większym stopniu finansowane kapitałem krótkoterminowym, ponieważ stosunkowo szybko są zamieniane na gotówkę.
Nie oznacza to jednak, że cały majątek obrotowy powinien być finansowany krótkoterminowo. Część zapasów i należności utrzymuje się stale w przedsiębiorstwie i również wymaga stabilnego źródła kapitału.
Znaczenie klasyfikacji w analizie finansowej
Prawidłowa klasyfikacja środków gospodarczych ma duże znaczenie przy obliczaniu wskaźników finansowych.
Wskaźniki płynności opierają się na wartości aktywów obrotowych.
Wskaźniki sprawności działania pozwalają analizować rotację zapasów, należności oraz całego majątku.
Analiza struktury aktywów umożliwia natomiast ustalenie, jaka część kapitału została zaangażowana w majątek trwały i jak duża pozostaje w bieżącym obrocie.
Błędne przypisanie składnika do odpowiedniej kategorii może więc prowadzić do zniekształcenia nie tylko bilansu, ale także wyników analizy finansowej.
Zmiany struktury majątku
Struktura środków gospodarczych zmienia się wraz z rozwojem przedsiębiorstwa.
Firma rozpoczynająca działalność może początkowo posiadać niewiele aktywów trwałych i stosunkowo wysoki udział gotówki.
Po rozpoczęciu inwestycji środki pieniężne mogą zostać przekształcone w maszyny, urządzenia i nieruchomości.
W okresie intensywnego wzrostu sprzedaży mogą zwiększać się zapasy i należności.
W kolejnych latach część środków trwałych zużywa się, natomiast przedsiębiorstwo dokonuje nowych inwestycji.
Analiza zmian pozwala więc ustalić, w jakim kierunku rozwija się jednostka i jakie składniki majątku pochłaniają największą część kapitału.
Znaczenie dla zarządzania
Dla kierownictwa przedsiębiorstwa klasyfikacja majątku ma przede wszystkim znaczenie praktyczne.
Pozwala ustalić, ile środków jest związanych w długoterminowych inwestycjach, jaka część znajduje się w zapasach, jaka w należnościach i jaka pozostaje bezpośrednio dostępna w formie gotówki.
Na tej podstawie można podejmować decyzje dotyczące sprzedaży zbędnego majątku, ograniczenia zapasów, przyspieszenia ściągania należności albo realizacji nowych inwestycji.
Sama wartość całego majątku przedsiębiorstwa nie wystarcza bowiem do właściwego zarządzania. Znacznie ważniejsze jest poznanie jego struktury oraz efektywności wykorzystania poszczególnych składników.
Klasyfikacja środków gospodarczych pozwala więc uporządkować majątek jednostki według jego funkcji i charakteru ekonomicznego. Aktywa trwałe tworzą długookresową podstawę działalności, natomiast aktywa obrotowe uczestniczą w bieżącym cyklu gospodarczym i stosunkowo szybko zmieniają swoją postać.
Prawidłowe rozpoznanie i przyporządkowanie poszczególnych składników ma znaczenie dla księgowości, sporządzania bilansu, analizy finansowej oraz zarządzania przedsiębiorstwem. Pozwala ocenić nie tylko, jak dużym majątkiem dysponuje jednostka, ale również w jakiej postaci majątek ten występuje, jak szybko może zostać wykorzystany lub zamieniony na środki pieniężne oraz w jakim stopniu przyczynia się do osiągania przyszłych korzyści ekonomicznych.