ROZPAD ZSRR A BEZPIECZEŃSTWO POLSKI
Kiedy w połowie lat osiemdziesiątych kierownictwo KPZR w ZSRR zapoczątkowało pierestrojkę, nikt nie zdawał sobie sprawy, że jest to początek rozkładu jako unitarnej całości. Odradzające się stare i pojawiające nowe podmioty państwowe zachwiały dotychczasowym bipolarnym układem sił. Dopóki istniał hegemon systemu, posiadający w swym arsenale broń nuklearną, dopóty nie istniała potrzeba budowa nowego systemu bezpieczeństwa. Państwa satelickie powiązane ze swym wielkim sojusznikiem nie musiały martwic się o swoją pozycje na arenie międzynarodowej. Kraje Europy Środkowej takie jak Polska podążając od 1989 r. drogą reform i przemian demokratycznych nie chciały pozostawać w próżni między niepewnością na Wschodzie a stabilnym i bogatym Zachodem. Konsekwencją takiego wyboru było zorientowanie polityki zagranicznej ku strukturą Euroatlantyckim.
Państwa nadbałtyckie wchodzące w skład imperium w krótkim czasie musiał opowiedzieć się za pewną opcją systemu politycznego. Moskwa obawiając się, że byłe republiki radzieckie zechcą podążać wzorem Polski, starała się powstrzymać zapędy ,,młodych demokracji”. Wynikało to z przekonania, że demokratyczny kierunek reform spowoduje stratę wpływów oraz z niewiary we własne możliwości obronne. Rosyjskie elity polityczne nie chciały dopuścić do takiego rozwoju wypadków. Także nagłe zerwanie więzi politycznych i gospodarczych byłby niekorzystny dla każdej strony. Tak zrodziła się geneza Wspólnoty Państw Niepodległych struktury zrzeszającej kilkanaście postradzieckich republik, struktury wnoszącej ,,nową jakość geopolityczną zarówno dla uczestników tych procesów jak i zewnętrznego otoczenia”.
Polityka WNP od samego początku jest kreowana przez Rosję jako najsilniejszego i najbogatszego sukcesora imperium. Mimo, że Polska graniczy z Rosją tylko na odcinku 210 km to zmiany jakie zachodzą u naszego wschodniego sąsiada są z uwaga śledzone w naszym kraju. W maju 1992 r. w Taszkiencie Rosja i kilku członków WNP tj. Armenia, Kazachstan, Kirgistan, Azerbejdżan, Białoruś i Gruzja zawarły Układ o bezpieczeństwie zbiorowym. Stał się on podstawą bezpieczeństwa zbiorowego WNP w myśl art. 51 Karty Narodów Zjednoczonych, wskazując na prawo każdego państwa do samoobrony. Należy wspomnieć, że jest to próba odbudowy byłego ZSRR wraz z strukturami militarnymi oczywiście z dominującą rolą FR. Także Rosja z wielkim niepokojem obserwowała polskie starania o członkostwo w Pakcie Północnoatlantyckim. Była ona jednak przeciwna wstąpieniu RP do tej organizacji. Dokument pt. ,,Podstawowe założenia polityki zagranicznej Rosji” zaakceptowany w kwietniu przez ówczesnego prezydenta Jelcyna stwierdza, że ,,byłe republiki ZSRR a w nieco mniejszym stopniu państwa Europy Środkowej stanowią strefę interesów Rosji”. W 1993 r. strategia rosyjska uległa sprecyzowaniu. W studium pt. ,,Perspektywy rozszerzenia składu NATO na Wschód” opracowanym przez Służbę Wywiadu Zewnętrznego zawarto tezę: ,,źródłem największego niepokoju Rosji są ambicje państw Europy Środkowo-Wschodniej, zabiegających o przyjęcie do Paktu północnoatlantyckiego”. W końcu 1993 r. ogłoszono nową rosyjska doktrynę wojskową, która mówiła o zwiększeniu potencjału militarnego. Dodatkowym ,,straszakiem” miał być zapis ,,o rezygnacji z zasady przez wiele lat głoszonej przez ZSRR, iż Moskwa nie użyje jako pierwsza broni jądrowej”[1].
Pobyt wojsk rosyjskich na terenach byłego ZSRR był postrzegany w tych państwach a także w samej Polsce jako doskonałe narzędzie wymuszające powrót pod kuratelę Moskwy. Ścisłe kierownictwo Kremla uważało ten fakt także jako środek mający powstrzymać zapędy integracyjne państw Europy Środkowej. Dawało to doskonały argument do wyrażania sprzeciwu wobec rozszerzenia NATO. Zdaniem Z. Brzezińskiego ,,taka postawa odzwierciedla poimperialne skłonności Rosji: wciąż żywego przekonania, że jest to obszar specjalnych interesów i wpływów”[2].
Polska jest zainteresowana by państwa zrzeszone w WNP podążały w kierunku wyznaczonym przez demokratyczne reformy. Model przedstawiający rozwój sytuacji w najbliższym otoczeniu (zgodny z polskimi aspiracjami), którego nasz kraj jest ważnym ogniwem[3]. Warto zauważyć, że Wspólnota Niepodległych Państw (Rosja) przyjmuje kierunek euroatlantycki oparty na tworzeniu ustroju w pełni demokratycznego, państwa prawa. Stwarza to im szansę na poszerzenie Wspólnoty Europejskiej i pełne członkostwo w nowych strukturach.
Dostrzegając znaczenie Europy Środkowej w polityce bezpieczeństwa Europejskiego, Polska musi utrzymywać poprawne stosunki między Rosją a Niemcami. Musimy wspomagać naszego Wschodniego sąsiada w budowie demokracji, ,,tak by hegemonia została zastąpiona partnerstwem”[4]. Może się to okazać zadaniem trudnym i uciążliwym, gdyż wymaga od Rosji wielu ustępstw, w tym wprowadzenia nowych systemów wartości.
Rozpad jednego państwa nie tworzył jednolitego otoczenia
Analiza dotyczy sytuacji po rozpadzie ZSRR i ocen formułowanych w latach dziewięćdziesiątych. Określenia dotyczące ówczesnych władz, rozmieszczenia sił i kierunków przemian nie opisują współczesnego stanu regionu. Dla Polski istotna była zmiana liczby oraz charakteru podmiotów, z którymi należało układać relacje. Dawna jednolita kategoria wschodniego sąsiada przestała wystarczać do opisu różnych interesów, ambicji i dróg politycznych nowych państw.
Suwerenność formalna i rzeczywista zdolność samodzielnego działania nie są identycznymi informacjami. Nowe państwo potrzebuje instytucji, zasobów i możliwości prowadzenia polityki. Powiązania gospodarcze oraz odziedziczone struktury mogą ograniczać swobodę decyzji, nawet gdy granice zostały określone. Dlatego analiza powinna rozpoznawać konkretne zależności. Sama lista nowych nazw na mapie nie pokazuje jeszcze, jak zmienił się układ wpływów i możliwości współpracy.
Różne drogi polityczne i potrzeba odrębnych relacji
Państwa powstałe po rozpadzie wspólnej struktury nie musiały mieć jednakowego stosunku do integracji regionalnej i współpracy z Zachodem. Mogły różnić się sytuacją gospodarczą, składem elit i oceną własnego bezpieczeństwa. Polska dyplomacja potrzebowała zatem wiedzy o każdym kierunku, zamiast zakładania jednego modelu całego obszaru. Uogólnienie może ułatwiać opis, ale staje się przeszkodą, gdy zaciera istotne różnice między partnerami.
Wymieniona w źródle Wspólnota Niepodległych Państw była jednym z elementów tej nowej architektury. Nie należy utożsamiać samego udziału w strukturze z identycznością interesów wszystkich uczestników. Znaczenie miały konkretne zobowiązania, siła poszczególnych państw i rzeczywisty sposób współpracy. Przy analizie historycznej warto więc oddzielać formalny skład organizacji od oceny wpływu, jaki wywierali na nią poszczególni członkowie. Te dwa poziomy mogą prowadzić do odmiennych wniosków.
Obecność obcych wojsk i sposób ich wycofywania miały w ówczesnej debacie znaczenie polityczne, nie tylko wojskowe. Wiązały się z pytaniem o kontrolę nad terytorium i samodzielność decyzji. Każdy przypadek wymaga jednak zachowania własnej chronologii i podstaw. Nie można łączyć różnych państw, terminów i porozumień w jeden niezmienny opis. Źródło przedstawia percepcję zagrożenia z określonego momentu, a nie pełną historię wszystkich procesów na obszarze poradzieckim.
Ostrożność wobec prognoz okresu przejściowego
W czasie szybkiej zmiany politycznej uczestnicy podejmują decyzje bez pełnej wiedzy o przyszłym układzie. Niektóre tendencje mogą wydawać się trwałe, choć później słabną, a inne nabierają znaczenia dopiero po czasie. Dlatego historyczne przewidywanie należy oceniać w świetle informacji dostępnych w momencie jego sformułowania. Późniejszy rezultat pomaga porównywać prognozy, ale nie powinien być przypisywany autorom jako wiedza, którą już posiadali.
Warto rozróżniać oczekiwanie i warunek polityki. Postulat wspierania określonego kierunku reform nie dowodzi, że zmiana nastąpi zgodnie z zamierzeniem. Jest informacją o preferencji i możliwym zakresie zaangażowania. W analizie strategii potrzebne jest zatem pytanie, jak państwo zamierza działać również przy mniej korzystnym przebiegu wydarzeń. Dokument oparty wyłącznie na oczekiwanym scenariuszu nie pokazuje całego zakresu niepewności, która towarzyszyła decyzjom.
Nowe otoczenie wymagało także połączenia polityki sąsiedzkiej z integracją sojuszniczą. Kontakty dwustronne mogły pomagać w rozwiązywaniu konkretnych spraw, podczas gdy wybór szerszej struktury dotyczył długoterminowego umiejscowienia państwa. Te działania nie musiały się wykluczać, ale wymagały spójnego określenia celu. W przeciwnym razie deklaracje kierowane do różnych partnerów mogły tworzyć niejasny obraz priorytetów. Jasność własnego stanowiska miała znaczenie dla przewidywalności relacji.
Przytoczony opis rozpadu ZSRR pokazuje więc moment przejścia od odziedziczonego układu do polityki wymagającej większej liczby samodzielnych ocen. Znaczenie miały nie tylko granice, ale również instytucje, zależności i kierunki wyborów sąsiadów. Zachowanie tej perspektywy pozwala zrozumieć ówczesne argumenty bez przenoszenia ich automatycznie na inny okres. Jest to analiza warunków podejmowania decyzji, a nie ponadczasowa charakterystyka całego regionu.
Znaczenie ma również źródło informacji o intencjach partnera. Deklaracja oficjalna, opinia komentatora i przewidywanie autora nie mają identycznego statusu. W analizie należy rozpoznawać, na czym opiera się konkretna ocena. Pozwala to zachować różnicę między potwierdzonym zdarzeniem i interpretacją jego znaczenia, zwłaszcza w okresie, gdy sytuacja polityczna zmieniała się bardzo szybko.
Przypisy
- J. Kiwerska, Gra o Europę: bezpieczeństwo europejskie w polityce USA, Poznań 2000, s. 273. ↩
- Ibidem. Źródło: J. Kiwerska, Gra o Europę: bezpieczeństwo europejskie w polityce USA, Poznań 2000, s. 273. ↩
- J. Kaczmarek, NATO w systemie bezpieczeństwa świata, op.cit., s. 153. ↩
- J. Kaczmarek, NATO w systemie bezpieczeństwa świata, op. cit., s. 131. ↩