Kwestia podziału władz rozstrzygana była w sposób zróżnicowany. Projekty UW i Senacki jako jedyne akcentowały aspekt podziału władz: „Ustrój RP opiera się na podziale, równowadze i współpracy władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowej” (UW art. 2 ust. 2); „Władza państwowa jest sprawowana przez rozdzielone i wzajemnie równoważące się organy ustawodawcze, wykonawcze i sądownicze” (Senacki art. 4 ust. 1).
Projekty Prezydencki, SLD, „Solidarności” zadowalały się tradycyjnym, statycznym ujęciem, polegającym na odnotowaniu faktu istnienia rozdziału: „Organami RP w zakresie władzy ustawodawczej są Sejm i Senat, w zakresie władzy wykonawczej – Prezydent, Rada Ministrów i jej członkowie, w zakresie władzy sądowniczej – sądy i trybunały.” (Prezydencki art. 6.); „Sejm jest najwyższym organem państwa w zakresie ustawodawstwa, Rada Ministrów najwyższym organem w zakresie władzy wykonawczej, a niezawisłe sądy sprawują wymiar sprawiedliwości. Prezydent Rzeczypospolitej jest najwyższym przedstawicielem państwa polskiego w stosunkach wewnętrznych i międzynarodowych.
Czuwa nad przestrzeganiem konstytucji RP, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa (…)” (SLD art. 3 ust. 1 i 2); „Naród sprawuje ją [władzę] przez swych przedstawicieli (…) prezydenta (…) rząd (…) oraz niezawisłe sądy.” („Solidarność” art. 3 ust. 2). Projekt PSL-UP nie akcentował podziału władz i tak jak projekt SLD przewidywał parlament jednoizbowy. Projekt KPN odrzucał podział władz.
Podział władzy jest jednym z fundamentalnych filarów demokratycznego państwa prawa. Jego podstawowym celem jest zapewnienie równowagi między różnymi organami państwowymi, tak aby żadna z władz nie mogła uzyskać nadmiernej przewagi nad innymi. Koncepcja ta, wywodząca się z myśli politycznej Johna Locke’a oraz Monteskiusza, została w Polsce w pełni ukształtowana i zapisana w Konstytucji RP z 1997 roku.
Idea podziału władzy zakłada, że władza państwowa nie powinna być skoncentrowana w rękach jednego organu, lecz powinna być podzielona między kilka instytucji, które wzajemnie się kontrolują i równoważą. Monteskiusz w swoim dziele O duchu praw (1748) wyróżnił trzy podstawowe rodzaje władzy: ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Wskazał, że tylko ich wzajemna równowaga może zapobiec powstaniu tyranii oraz zapewnić stabilność systemu politycznego.
W Polsce zasada ta znalazła swoje odzwierciedlenie w Konstytucji RP, w której podział władzy nie jest jedynie formalnym zapisem, lecz stanowi fundament ustroju państwowego. Ustawa zasadnicza w artykule 10 jednoznacznie określa trójpodział władzy, wskazując, że władza ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza działają niezależnie, lecz jednocześnie muszą ze sobą współpracować.
Władza ustawodawcza w Polsce należy do dwuizbowego parlamentu, który składa się z Sejmu i Senatu. Sejm liczy 460 posłów wybieranych w wyborach powszechnych, natomiast Senat składa się ze 100 senatorów. Ich głównym zadaniem jest uchwalanie ustaw, które regulują funkcjonowanie państwa oraz kształtują system prawny.
Zgodnie z Konstytucją RP, Sejm posiada inicjatywę ustawodawczą, co oznacza, że może proponować nowe akty prawne. Ponadto sprawuje funkcję kontrolną wobec rządu, m.in. poprzez możliwość udzielania i odwoływania wotum zaufania oraz interpelacje i zapytania poselskie.
Senat natomiast pełni funkcję opiniodawczą i rewizyjną. Może zgłaszać poprawki do ustaw przyjętych przez Sejm, a także odrzucać je w całości. Jednak jego rola nie jest równie silna, ponieważ Sejm może odrzucić stanowisko Senatu bezwzględną większością głosów.
Ważnym elementem podziału władzy jest także relacja parlamentu z prezydentem. Prezydent RP posiada prawo weta wobec ustaw, które mogą zostać odrzucone jedynie większością 3/5 głosów w Sejmie. W ten sposób system ten wprowadza mechanizm równoważenia się poszczególnych władz i zabezpiecza przed arbitralnymi decyzjami jednej instytucji.
Władza wykonawcza w Polsce jest podzielona pomiędzy Prezydenta RP oraz Radę Ministrów, na czele której stoi premier. Taki dualizm władzy wykonawczej jest istotnym elementem polskiego systemu politycznego i często prowadzi do napięć między rządem a prezydentem.
Prezydent RP, jako głowa państwa, pełni głównie funkcje reprezentacyjne oraz kontrolne. Jest zwierzchnikiem sił zbrojnych, posiada prawo łaski oraz może inicjować proces legislacyjny. Dysponuje również możliwością rozwiązywania Sejmu w określonych sytuacjach, np. gdy nie uda się powołać rządu w trzech kolejnych próbach.
Rada Ministrów, na czele z premierem, sprawuje faktyczną władzę wykonawczą. To ona odpowiada za prowadzenie polityki wewnętrznej i zagranicznej, realizację ustaw uchwalonych przez parlament oraz zarządzanie administracją publiczną. Premier, jako szef rządu, koordynuje działania ministrów i odpowiada za funkcjonowanie państwa.
Mechanizmy kontroli między władzą wykonawczą a ustawodawczą są kluczowe dla zachowania równowagi politycznej. Parlament może odwołać premiera i jego rząd poprzez konstruktywne wotum nieufności, a prezydent może rozwiązać parlament w sytuacjach kryzysowych.
Władza sądownicza w Polsce jest niezależna i sprawowana przez sądy oraz trybunały. To one stoją na straży zgodności prawa z Konstytucją oraz rozstrzygają spory prawne między obywatelami, instytucjami oraz organami państwowymi.
Konstytucja RP gwarantuje niezawisłość sędziów, co oznacza, że są oni niezależni od wpływów politycznych. Sędziowie są nieusuwalni, a ich kadencja nie może być dowolnie skracana przez inne organy władzy.
Kluczową rolę w systemie sprawiedliwości odgrywa Trybunał Konstytucyjny, który bada zgodność ustaw z Konstytucją. Może on uchylać akty prawne, które są sprzeczne z ustawą zasadniczą, co stanowi istotny mechanizm kontroli władzy ustawodawczej i wykonawczej.
Ważnym organem jest również Krajowa Rada Sądownictwa, która stoi na straży niezależności sądownictwa. To ona opiniuje kandydatury na stanowiska sędziowskie i dba o zachowanie autonomii wymiaru sprawiedliwości.
Podział władz w Polsce opiera się na systemie wzajemnej kontroli i równoważenia (checks and balances). Oznacza to, że żaden z organów władzy nie może działać w sposób absolutny i musi respektować kompetencje innych instytucji.
Mechanizmy równoważenia obejmują m.in. prawo weta prezydenta wobec ustaw Sejmu, możliwość rozwiązania parlamentu, kontrolę konstytucyjności aktów prawnych przez Trybunał Konstytucyjny czy odpowiedzialność premiera przed parlamentem.
System ten zapobiega koncentracji władzy w jednym ośrodku i ogranicza możliwość nadużywania uprawnień przez jakikolwiek organ państwa. Dzięki temu podział władz w Polsce pełni funkcję stabilizującą i zabezpiecza państwo przed tendencjami autorytarnymi.
Podział władz w polskiej Konstytucji jest fundamentem ustroju państwa i zapewnia równowagę między organami władzy. Władza ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza mają jasno określone kompetencje, a mechanizmy kontroli i równoważenia chronią przed nadużyciami.
Mimo że system ten funkcjonuje zgodnie z założeniami demokratycznego państwa prawa, w praktyce pojawiają się napięcia i kontrowersje dotyczące jego funkcjonowania. Przykładem są spory wokół niezależności sądownictwa czy relacje między prezydentem a rządem. Niemniej jednak podział władz pozostaje kluczowym elementem systemu politycznego Polski i stanowi gwarancję demokratycznych zasad rządzenia.