Celem niniejszego opracowania jest syntetyczne przedstawienie różnorodnych koncepcji tożsamości, które są charakterystyczne dla najbardziej znanych teorii psychologicznych, co pozwoli na szkicowe zasygnalizowanie aktualnego stanu wiedzy w tym zakresie.
W zetknięciu ze współczesnym światem człowiek staje przed koniecznością odkrywania i poszanowania własnej tożsamości, a potrzeba ta staje się tym silniejsza, im bardziej doświadcza on relatywizacji lub całkowitego pomijania norm, wartości i zasad postępowania właściwych dla niego oraz jego środowiska społecznego, kulturowego czy religijnego. W tej sytuacji nie dziwi fakt, że problematyka ludzkiej tożsamości zajmuje ważne miejsce w naukach teologicznych, filozoficznych i humanistycznych. Również główne nurty i szkoły psychologiczne koncentrują się na poszukiwaniu struktur integrujących zachowanie jednostki i określających jej tożsamość.
Analiza literatury przedmiotu w zakresie tożsamości człowieka ujawnia wieloznaczność i brak precyzji terminologicznej. Przykładowo, A. Maslow traktuje jako synonimy pojęcia takie jak: tożsamość, indywidualność, prawdziwe „ja” czy samorealizacja. Z kolei E. Goffman podkreśla, że tożsamość ludzka nie jest zjawiskiem jednorodnym ani jednowymiarowym, lecz składa się z wielu aspektów strukturalnych. Można ją rozpatrywać w wymiarze subiektywnego doświadczenia (poczucie tożsamości) oraz w wymiarze treściowym. W tym drugim aspekcie Goffman wyróżnia tożsamość prywatną, społeczną oraz subiektywną (ja-tożsamość). Jeszcze bardziej rozbudowaną koncepcję strukturalną proponuje A. Cencini, który wyróżnia pięć warstw tożsamości: somatyczną, psychiczną, ontologiczną, metapsychiczną oraz metasomatyczną. Odwołując się do tej teorii, można stwierdzić, że najprostszym i najbardziej spontanicznie odczuwanym wymiarem jest tożsamość fizyczno-somatyczna. Człowiek o prawidłowym funkcjonowaniu psychicznym pozostaje w stałym kontakcie z własnym ciałem, uświadamiając sobie swoje specyficzne cechy, zdolności fizyczne oraz stany fizjologiczne.
Termin „tożsamość” został wprowadzony do nauk społecznych w latach pięćdziesiątych przez Erika Eriksona. Słowo to w języku łacińskim oznacza „ten sam” (pochodzi od „idem”), co wskazuje na podobieństwo i identyczność. Pojęcie to odnosi się zarówno do jednostki, jak i do grupy, przy czym określenia takie jak tożsamość społeczna, kulturowa czy narodowa dotyczą zbiorowości.
Pojęcie tożsamości narodowej, będące szczególnym przypadkiem tożsamości zbiorowej, opiera się na dwóch koncepcjach pośredniczących: kultury narodowej oraz tożsamości jednostkowej (osobniczej). Koncepcje te bazują na szeregu założeń i diagnoz, które nie zawsze są formułowane wprost. Definiowanie tożsamości narodowej nastręcza trudności, wynikające m.in. z faktu, że tożsamości zbiorowej nie można traktować jako prostej ekstrapolacji tożsamości jednostkowej. Żadna zbiorowość społeczna nie posiada bowiem psychicznego organu samowiedzy, który wytwarzałby odpowiednik samoświadomości osobniczej. Rodzi to pytanie o to, kto lub co doświadcza i wyraża tożsamość zbiorowości. Jeśli odrzucimy hipotezę o istnieniu „duszy zbiorowej” (jak czasem interpretowano Durkheima), pojęcie tożsamości zbiorowej musi koncentrować się na relacji jednostka-kultura. W tym ujęciu tożsamość zbiorowa polega na przyswojeniu przez jednostkę i wpleceniu w jej tożsamość osobniczą istotnych elementów kultury danej zbiorowości (narodu). Stanowią one fundament budowania odrębności od „obcych”, poczucia związku ze „swoimi” oraz świadomości ciągłości i historycznego trwania grupy. Na tej bazie kształtują się mechanizmy wyznaczania granic swojskości i obcości, co sprawia, że fenomen tożsamości narodowej jest zależny od fenomenu kultury narodowej.
Należy dodać, że człowiek posiada naturalną potrzebę identyfikacji z grupą. Tylko część osobowości wytwarzamy samodzielnie, resztę przejmujemy od innych w formie kultury. Człowiek wykorzeniony, wyrwany z kultury swojej społeczności, czuje się zagubiony, a akulturacja zubaża jego osobowość. Bez oparcia w kulturze i tożsamości zbiorowej staje się podatny na manipulację władzy i bezmyślne uleganie modom. Wolność człowieka przejawia się w prawie do zachowania własnej tożsamości i odmienności. Różnorodność rodzaju ludzkiego jest faktem bezdyskusyjnym, a bogactwo bytu wynikające z tego zróżnicowania stanowi wartość godną obrony. Prawo do zachowania zbiorowej tożsamości kulturowej wynika z prawa jednostki do zachowania tożsamości indywidualnej; tożsamość zbiorowa jest też wartością samoistną jako spoiwo solidarności społecznej. Nieograniczona swoboda zmiany tożsamości wprowadza chaos, osłabia grupę i ułatwia asymilację mniejszych zbiorowości przez większe. Wybór tożsamości nie powinien być wyłącznym prawem jednostki – musi być akceptowany przez innych. Tożsamości zbiorowe tworzą się na różnych fundamentach, lecz najpowszechniejsza jest tożsamość etniczna (narodowa, plemienna, regionalna). Jej obrona to obrona bogactwa świata i realnej wolności grupy, która nie może być wolna bez świadomości swojej odrębności. Zakorzenienie w kulturze uwrażliwia na odmienność innych kultur, podczas gdy dla człowieka wykorzenionego wszystkie kultury są jednakowo obce, co nie jest tolerancją, lecz brakiem własnej tożsamości.
W rzeczywistości mamy zawsze do czynienia z procesem samookreślania się jednostki wobec grup społecznych i kultury. Pojęcie tożsamości ma sens obiektywny i subiektywny. Obiektywnie tożsamość to względna odrębność, spójność i ciągłość w czasie jednostki lub grupy widzianej z zewnątrz. Subiektywnie tożsamość to samoświadomość własnej odrębności, spójności i ciągłości grupy, do której się należy.
Kontrowersje wokół terminu „tożsamość” wynikają z różnego rozumienia istoty, zakresu i treści pojęcia oraz z odmiennych podstaw ontologicznych. Trudno rozstrzygnąć, czy tożsamość przysługuje tylko ludziom, czy dotyczy jednostek, czy też grup. Wielu autorów tworzy własne kategorie pojęciowe, co różnicuje zakres znaczeniowy terminu. Niektórzy badacze (np. Maciej Karłowski) sugerują, że człowiek posiada wiele tożsamości, a życie społeczne to ciąg epizodycznych interakcji, co podważa istnienie stałej tożsamości. Inni autorzy, mimo wielości identyfikacji, mówią o całościowej i stabilnej tożsamości, decydowanej przez charakter i osobowość ukształtowaną w rozwoju i uczestnictwie w środowisku oraz przez ciągłość przynależności grupowej. Niejasności wynikają też ze skojarzeń z języka potocznego.
Współcześnie tożsamość uznaje się za pojęcie niezwykle doniosłe w definiowaniu ludzkiej egzystencji. Zbigniew Bokszański w swojej pracy przeglądowej stwierdza, że pojęcie tożsamości jednostki jest niezbędnym, a może nawet zasadniczym narzędziem w analizie sytuacji człowieka we współczesnym społeczeństwie i w próbach wyjaśnienia kluczowych fenomenów społecznych. W socjologii tożsamość jednostkowa to problem autodefinicji aktora społecznego. Za Bokszańskim można wyróżnić cztery modele tożsamości:
-
Model zdrowia tożsamości – opisujący ją w kontekście zaburzeń psychospołecznych i adaptacji.
-
Światopoglądowy model tożsamości – kładący nacisk na sytuację psychospołeczną i wykorzystanie kultury do tworzenia wizerunku „ja” oraz ekspresji własnej osoby.
-
Model egologiczny – popularny wśród psychosocjologów, opisujący mechanizmy (mikroprocesy myślenia) tworzenia tożsamości.
-
Model interakcyjny – różniący się od poprzednich założeniem o sytuacyjności tożsamości, która jest negocjowana i zmieniana w interakcjach (w przeciwieństwie do względnej trwałości w innych modelach). W ramach interakcjonizmu wyróżnia się orientacje skupione na tworzeniu treści tożsamości oraz na procedurach językowych (etnometodologia, analiza konwersacyjna).
Problem tożsamości jest szczególnie aktualny w XX wieku, nazywanym wiekiem kryzysu tożsamości ze względu na różnorodność stylów życia i światopoglądów. Konieczność odkrywania własnej tożsamości rośnie w obliczu relatywizacji norm. Zagadnienie to jest centralne dla głównych szkół psychologicznych, odzwierciedlając spór o antropologiczne założenia dotyczące natury człowieka. Rozbieżności w koncepcjach wynikają z zainteresowań autorów oraz doboru metod badawczych.
Niektóre kierunki, jak behawioryzm (Watson, Skinner), wykluczają zasadność badania tożsamości psychicznej, traktując człowieka mechanistycznie jako bierny organizm sterowany przez środowisko (system nagród i kar). Dla behawioryzmu procesy psychiczne to „czarna skrzynka”, do której nie trzeba zaglądać, by zrozumieć zachowanie. Kierunek ten interesuje się tylko zachowaniami molekularnymi, ignorując zachowania molarne (całościowe). Stanowisko to jest jednak odosobnione; większość kierunków uznaje konieczność analizy wewnętrznych mechanizmów psychicznych.
W psychologii społecznej problem tożsamości jest szeroko podejmowany w nurcie interakcjonizmu społecznego (nurt socjologiczny, jego reinterpretacja psychologiczna, interakcjonizm symboliczny). Nurty te odrzucają determinizm biologiczny i redukcję nomotetyczną (tłumaczenie zachowania jednym typem czynników). Człowiek jest tu istotą społeczną, której zachowanie wynika z kontaktu z innymi i interpretowania wzajemnych oczekiwań.
Koncepcja tożsamości w psychoanalizie (koncepcja psychodynamiczna) obejmuje różne nurty, które łączy przekonanie o kształtowaniu zachowania przez nieświadome siły biologiczne. Freud interpretuje rzeczywistość człowieka w kategoriach konfliktu między popędami (seksualnymi, agresywnymi) a wymogami otoczenia. Bezpośrednie zaspokajanie popędów prowadziłoby do konfliktu, lęku i poczucia winy, zagrażając egzystencji.
Współczesna psychoanaliza społeczna, reprezentowana przez Eriksona, wyróżnia osiem faz formowania się tożsamości, interpretowanych jako fazy psychospołeczne. Kategoria tożsamości u Eriksona nie jest tożsama z jawną samowiedzą, lecz obejmuje nieświadomy „styl syntezy ego”, określający jakość egzystencji. Subiektywne poczucie tożsamości wiąże się z ciągłością w czasie, spójnością atrybutów oraz zgodnością między wiedzą o sobie a postrzeganiem przez innych.
Psychologia rozwojowa i wychowawcza bada rozwój tożsamości, wyróżniając fazy symbiozy i separacji oraz kryzys tożsamości w okresie dojrzewania, związany z trudnościami samookreślenia. Subiektywne odczucia i autorefleksja są kluczowe dla tworzenia autodefinicji. Świadomość siebie jest elementem większości definicji tożsamości, rozumianej jako zbiór wyobrażeń i przekonań o sobie.
Socjologia wiąże tożsamość z procesem społecznego istnienia człowieka. Jest ona narzędziem analizy sytuacji jednostki we współczesnym społeczeństwie, pozwalającym zrozumieć zachowania związane z indywidualnością, miejscem w strukturze i konfliktami. Tożsamość definiuje się jako zespół wyobrażeń, uczuć i wspomnień odnoszonych do siebie, obejmujący samoświadomość, poczucie ciągłości, uczestnictwo w grupach i zdolność do porównań. Zawiera ideę kontynuacji cech (identyfikacja i identyzacja).
Podsumowując ten skrótowy przegląd, można stwierdzić, że tożsamość ludzka jest zjawiskiem złożonym. Różnorodność koncepcji wynika ze złożoności zjawiska oraz odmiennych założeń antropologicznych różnych kierunków psychologicznych. Każda z omówionych koncepcji wnosi cenny wkład w wyjaśnienie tego zagadnienia.
BIBLIOGRAFIA:
-
Oleszkowicz A. „Kryzys młodzieńczy- istota i przebieg”, Wrocław 1995;
-
Szymański M. „Tożsamość kulturowa młodych Polaków a zjednoczenie Europy”, Warszawa 1993;
-
Szwed R. „Ontologiczne podstawy koncepcji tożsamości”, Studia Socjologiczne nr 2, 1999;
-
Zakorzenienie nr 1/1998, Tożsamość-”Manifest etnopluralistyczny” http://www.most.org.pl/zakorzenienie/index.htm
-
Dziewiecki M. http://szydlowiec.szkoly.edu.pl/mardzie/text/tożsamos.html
-
Bokszański Z. „Tożsamość jednostki”, Kultura i społeczeństwo nr 2, 1988;
-
Wujek T. Red. „Wprowadzenie do andragogiki”, Warszawa 1996;
-
Szpociński A., Tożsamość narodowa w perspektywie kulturalistycznej, www.orw.poznan.pl/orw/Archiwum/001019/index/html