Metoda autoinstrukcji jest stosowana zarówno w leczeniu ludzi dorosłych, jak i w psychoterapii dzieci, zwłaszcza nadpobudliwych psychoruchowo.
Podstawą teoretyczną tej metody jest stwierdzenie autora, iż osoby znajdujące się w sytuacjach trudnych prowadzą ze sobą wewnętrzny dialog pobudzający do działań konstruktywnych lub ochrony własnego „ja”, bądź wyzwalający lęk i powodujący dezorganizację działania. Ów dialog zawiera w sobie stwierdzenia i oceny kierowane pod adresem jednostki. Jeżeli oceny te mają charakter negatywny, prowadzą do odczuwania przez jednostkę odczuć lękowych i dezorganizacji jej zachowania.
Metoda autoinstrukcji ma na celu modyfikację negatywnych i nieprzystosowawczych stwierdzeń i składa się z trzech faz. W pierwszej z nich terapeuta przy współdziałaniu pacjenta, ustala podstawowy problem, diagnozuje nieprzystosowawcze autostwierdzenia. Zazwyczaj pacjent sam nie potrafi zidentyfikować i nazwać patogennych stwierdzeń, dlatego też pomoc terapeuty na tym etapie jest nieodzowna.
Przedstawienie planu leczenia i sprawdzenie trafności diagnozy przez pacjenta stanowią elementy fazy drugiej. Natomiast w fazie ostatniej autostwierdzenia o patogennym charakterze ulegają modyfikacji dzięki zmianie sposobu myślenia pacjenta. Ową zmianę, terapeuta stara się osiągnąć poprzez wskazanie pacjentowi błędów w rozumowaniu, oraz stosując techniki behawioralne w celu zmiany nawykowego reagowania w danej sytuacji.15
Metoda autoinstrukcji D. Meichenbauma jest jedną z kluczowych technik wywodzących się z nurtu poznawczo-behawioralnego, opracowaną przez Donalda Meichenbauma w latach siedemdziesiątych XX wieku. Jej podstawowym założeniem jest przekonanie, że sposób, w jaki jednostka mówi do samej siebie, ma istotny wpływ na regulację zachowania, emocji oraz procesów poznawczych. Metoda ta opiera się na modyfikowaniu wewnętrznego dialogu w taki sposób, aby sprzyjał on skutecznemu radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami i ograniczał reakcje impulsywne lub dezadaptacyjne.
Teoretyczne podstawy metody autoinstrukcji łączą elementy psychologii poznawczej z założeniami behawioryzmu. Meichenbaum wychodził z założenia, że zachowanie człowieka nie jest wyłącznie wynikiem bodźców zewnętrznych, lecz jest w znacznym stopniu mediowane przez procesy poznawcze, w tym myśli, przekonania i instrukcje, jakie jednostka formułuje wobec siebie. W tym sensie autoinstrukcje traktowane są jako wewnętrzne bodźce kierujące działaniem, które można świadomie kształtować i trenować.
Metoda autoinstrukcji została pierwotnie opracowana z myślą o pracy z dziećmi impulsywnymi i nadpobudliwymi, zwłaszcza z trudnościami w kontroli zachowania i koncentracji uwagi. Meichenbaum zaobserwował, że dzieci te często działają bez wcześniejszego planowania i bez werbalnej kontroli własnych działań. Wprowadzenie strukturyzowanego treningu, polegającego na uczeniu dziecka mówienia do siebie w trakcie wykonywania zadania, prowadziło do wyraźnej poprawy samokontroli i skuteczności działania.
Procedura metody autoinstrukcji ma charakter etapowy i stopniowy. Początkowo terapeuta lub nauczyciel wykonuje zadanie, jednocześnie głośno werbalizując kolejne kroki działania. Następnie osoba ucząca się powtarza te instrukcje na głos podczas własnego działania. W kolejnym etapie autoinstrukcje są wypowiadane półgłosem, a ostatecznie zostają zinternalizowane i przyjmują formę cichego dialogu wewnętrznego. Celem tego procesu jest przejście od zewnętrznej kontroli zachowania do samoregulacji opartej na wewnętrznych wskazówkach poznawczych.
Istotnym elementem metody jest treść autoinstrukcji, która powinna być dostosowana do wieku, możliwości poznawczych oraz specyfiki trudności danej osoby. Autoinstrukcje nie ograniczają się jedynie do poleceń typu „co mam zrobić”, lecz obejmują także komunikaty dotyczące planowania, monitorowania postępów, radzenia sobie z trudnościami oraz wzmacniania motywacji. W praktyce często mają one formę prostych, wspierających komunikatów, które porządkują działanie i redukują napięcie emocjonalne.
Zastosowanie metody autoinstrukcji nie ogranicza się do pracy z dziećmi. Z powodzeniem wykorzystuje się ją również w terapii dorosłych, zwłaszcza w leczeniu zaburzeń lękowych, problemów z radzeniem sobie ze stresem oraz w treningach umiejętności społecznych. W tych obszarach metoda ta pomaga identyfikować i modyfikować automatyczne, negatywne myśli, zastępując je bardziej adaptacyjnymi instrukcjami wspierającymi efektywne działanie i regulację emocji.
Metoda autoinstrukcji D. Meichenbauma stanowi ważne narzędzie w pracy psychologicznej i pedagogicznej, ponieważ łączy prostotę oddziaływań behawioralnych z głębokim wglądem w rolę procesów poznawczych. Jej skuteczność opiera się na systematycznym uczeniu samokontroli poprzez język, który staje się narzędziem organizującym myślenie, emocje i zachowanie jednostki.
15 L. Grzesiuk, Psychoterapia. Warszawa 2002, PWN, s.48