Alfred Adler, urodzony w 1870 roku w Wiedniu w rodzinie klasy średniej, był jedną z kluczowych postaci w rozwoju psychologii. Ukończył studia medyczne na Uniwersytecie Wiedeńskim w 1895 roku, początkowo specjalizując się w oftalmologii, a później w medycynie ogólnej, by ostatecznie poświęcić się psychiatrii. Jego kariera była ściśle związana z początkami ruchu psychoanalitycznego – był członkiem założycielem Wiedeńskiego Towarzystwa Psychoanalitycznego, a nawet jego przewodniczącym. Jednak z czasem jego poglądy zaczęły drastycznie odbiegać od koncepcji Zygmunta Freuda i innych członków grupy. W 1911 roku, po zaprezentowaniu swoich odrębnych idei i spotkaniu się z gwałtowną krytyką, Adler zrezygnował z przewodnictwa i ostatecznie zerwał z freudowską psychoanalizą. Założył własną szkołę, którą nazwał psychologią indywidualną, zyskując zwolenników na całym świecie.
W czasie I wojny światowej służył jako lekarz w armii austriackiej. Po wojnie zaangażował się w działalność społeczną, zakładając pierwsze poradnie dziecięce wiedeńskiego systemu szkolnego oraz szkołę eksperymentalną. W 1935 roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie kontynuował praktykę psychiatryczną i wykładał w Wyższej Szkole Medycznej na Long Island. Zmarł w 1937 roku w Aberdeen w Szkocji podczas podróży z wykładami. Był niezwykle płodnym autorem setek książek i artykułów, z których „Praktyka i teoria psychologii indywidualnej” (1927) stanowi jedno z najlepszych wprowadzeń do jego myśli.
Fundamentalną różnicą między Adlerem a Freudem i Jungiem było podejście do motywacji ludzkiego zachowania. W przeciwieństwie do Freuda, który akcentował rolę popędów seksualnych, i Junga, skupionego na archetypach, Adler przyjął, że ludźmi kierują przede wszystkim motywy społeczne. Uważał, że człowiek jest z natury istotą społeczną, która wchodzi w relacje, współpracuje i przedkłada dobro ogółu nad egoistyczny interes. Według Adlera zainteresowanie społeczne jest wrodzone, choć specyficzne formy relacji z ludźmi są kształtowane przez naturę społeczeństwa, w którym jednostka żyje. W ten sposób Adler, podobnie jak Freud i Jung, zajmował stanowisko biologiczne, zakładając wrodzoną naturę człowieka, ale kładł nacisk na inny jej aspekt – społeczny. To właśnie zwrócenie uwagi na społeczne determinanty zachowania uważa się za największy wkład Adlera w rozwój psychologii, szczególnie psychologii społecznej.
Drugim istotnym wkładem Adlera była koncepcja twórczej jaźni. W odróżnieniu od freudowskiego ego, które służyło popędom, adlerowska jaźń jest wysoce upersonalizowanym, subiektywnym systemem interpretującym doświadczenia i nadającym im sens. Jaźń nie tylko reaguje na bodźce, ale aktywnie poszukuje doświadczeń, które pomagają realizować specyficzny styl życia jednostki, a nawet próbuje je tworzyć, jeśli nie znajduje ich w świecie zewnętrznym. Ta koncepcja pozwoliła na przezwyciężenie nadmiernego obiektywizmu klasycznej psychoanalizy i stała się ważnym elementem współczesnych teorii osobowości.
Trzecią charakterystyczną cechą psychologii Adlera jest nacisk na niepowtarzalność osobowości. Każda osoba jest unikalną konfiguracją motywów, cech i wartości, a każde jej działanie nosi piętno indywidualnego stylu życia. Adler kontynuował w tym względzie tradycję psychologii personalistycznej Williama Jamesa i Williama Sterna.
Adler dokonał również detronizacji popędu seksualnego, który dominował w teorii Freuda. Podkreślał, że ludzie są przede wszystkim istotami społecznymi, a ich słabości i dążenia dotyczą wszystkich sfer życia, nie tylko seksualnej. Sposób zaspokajania potrzeb seksualnych jest zdeterminowany przez styl życia, a nie odwrotnie. Co więcej, Adler uznał świadomość za centrum osobowości, czyniąc z siebie pioniera psychologii ego. W jego ujęciu ludzie są świadomi swoich celów i słabości, zdolni do planowania i kierowania swoim życiem, co stanowiło opozycję do freudowskiej wizji dominacji nieświadomości.
Teoria osobowości Adlera, choć wyrosła z psychopatologii, została z czasem rozszerzona na osobowość normalną. Jest ona niezwykle oszczędna i opiera się na kilku kluczowych pojęciach: fikcji jako celu, dążeniu do wyższości, poczuciu niższości i kompensacji, zainteresowaniu społecznym, stylu życia oraz twórczej jaźni.
Koncepcja fikcji jako celu powstała pod wpływem filozofii Hansa Vaihingera i jego „Psychologii jak gdyby”. Adler przyjął, że ludzie kierują się w życiu fikcyjnymi ideami (np. wiarą w życie pozagrobowe), które choć nie mają odpowiednika w rzeczywistości, pozwalają skuteczniej sobie z nią radzić. Cele te istnieją subiektywnie „tu i teraz” jako dążenia wpływające na zachowanie. Dzięki temu Adler mógł odrzucić sztywny determinizm historyczny na rzecz teleologicznego ujmowania ludzkich działań.
Ewolucja poglądów Adlera na ostateczny cel człowieka przebiegała w trzech etapach: od agresji, przez wolę mocy, aż do dążenia do wyższości. Ostatecznie uznał, że dążenie do wyższości, rozumiane jako dążenie do pełni i doskonałości (a nie dominacji społecznej), jest wrodzoną zasadą rządzącą życiem. To „wielki pęd ku górze”, który popycha jednostkę przez kolejne stadia rozwoju.
Mechanizm ten jest ściśle powiązany z poczuciem niższości i kompensacją. Początkowo Adler wiązał to z fizyczną słabością narządów (koncepcja mniejszej wartości narządu), która prowadzi do hiperkompensacji. Później rozszerzył to na wszelkie uczucia niższości, wynikające z subiektywnego poczucia ułomności w jakiejkolwiek sferze. W normalnych warunkach poczucie to jest siłą napędową rozwoju, choć w sytuacjach patologicznych (np. rozpieszczania dziecka) może prowadzić do kompleksu wyższości.
Adler, będąc rzecznikiem sprawiedliwości społecznej, włączył do swojej teorii czynnik zainteresowania społecznego. Uważał, że jest to prawdziwa i nieunikniona kompensacja indywidualnych słabości. Człowiek od urodzenia wchodzi w relacje, a jego dążenie do wyższości zostaje zsocjalizowane – ideał społeczeństwa doskonałego zastępuje osobistą ambicję. Choć zainteresowanie to jest wrodzone, wymaga ukierunkowania i ćwiczenia, co skłoniło Adlera do zaangażowania się w działalność pedagogiczną. Widać tu ewolucję myśli Adlera: od obrazu człowieka kierowanego żądzą władzy do wizji jednostki motywowanej dobrem społecznym.
Kluczowym pojęciem w teorii Adlera jest styl życia. Jest to systemowa zasada, zgodnie z którą funkcjonuje osobowość, nadając jej unikalny charakter. Każdy człowiek, dążąc do tego samego celu (wyższości), wybiera inną drogę – jeden rozwija intelekt, inny sprawność fizyczną. Styl życia, kształtujący się we wczesnym dzieciństwie (do 4–5 roku życia), determinuje sposób postrzegania świata i zachowania. Jest on trwały i trudno go zmienić w późniejszym wieku. Początkowo Adler uważał, że styl życia wynika z kompensacji konkretnego poczucia niższości, ale później uznał to wyjaśnienie za zbyt mechanistyczne.
W poszukiwaniu bardziej dynamicznej zasady Adler sformułował koncepcję twórczej jaźni. Jest to suwerenna siła w strukturze osobowości, która pośredniczy między bodźcami a reakcjami. Ludzie sami kształtują swoją osobowość, wykorzystując dziedziczność i doświadczenie jako budulec. Twórcza jaźń interpretuje te elementy, nadaje sens życiu i stwarza cel. Jest to aktywna zasada życia, przypominająca dawne pojęcie duszy.
Podsumowując, Alfred Adler stworzył humanistyczną teorię osobowości, będącą antytezą freudowskiego determinizmu. Przypisując ludziom altruizm, twórczość, świadomość i niepowtarzalność, przywrócił im poczucie godności i sprawstwa. Jego optymistyczna wizja człowieka, jako pana własnego losu, była znacznie bardziej satysfakcjonująca i obiecująca niż ponury obraz kreślony przez klasyczną psychoanalizę.