Prace magisterskie – Strona 12 – Logistyka. Prace mgr z logistyki

Powstanie i rozwój logistyki

5/5 - (5 votes)

Pojęcie logistyka zostało wprowadzone w latach 50-tych. Nie znaczy to jednak, że procesy i zjawiska typowe dla logistyki nie występowały już wcześniej w gospodarce i poszczególnych jej ogniwach.

W polskiej literaturze ekonomicznej termin „logistyka” został upowszechniony dopiero na przełomie lat 80. i 90. Wiele elementów logistyki było jednak poruszanych o wiele wcześniej. Szczególnie szeroko omawiano w literaturze problemy sterowania zapasami. Zdefiniowanie pojęcia kosztów zapasów, badanie ich poziomu i struktury[1] nastąpiło jeszcze na początku lat 70. Niektóre elementy infrastruktury logistycznej zostały przedstawione w publikacjach dotyczących gospodarki magazynowej, transportu, opakowań.

W ówczesnych warunkach logistykę łączono z gospodarką materiałową jako całokształtem gospodarowania materiałami (przedmiotami pracy) w sferze produkcji
i obrotu[2]. Problemy przepływu materiałów w przedsiębiorstwie zostały poruszone jeszcze wcześniej w książce Zarządzanie gospodarką materiałową[3].

W krajach o gospodarce rynkowej nastąpiła ewolucja zakresu i funkcji logistyki, a także jej wykorzystania w procesach zarządzania. Można stwierdzić, że dopiero dzisiaj stanowi ona rozwiniętą dyscyplinę wiedzy ekonomicznej, mającą swe praktyczne zastosowanie w większości przedsiębiorstw.

Rozwoju logistyki można podzielić na kilka etapów ważnych dla rozumienia istoty i teorii logistyki, a także wykorzystania jej instrumentów w procesach praktycznego działania.

Pierwszy etap przypada na lata 50-te. Charakteryzuje się on nie zintegrowanymi działaniami logistycznymi, nie opartymi na jednolitej koncepcji. W praktyce oznaczało to wyraźne wyodrębnienie samodzielnych, fragmentarycznych działań w sferach:

zakupu (prognozowanie popytu, planowanie potrzeb, wybór źródeł dostawy, organizacja zakupu, zapasy),
magazynowania (manipulacje transportowe, składowanie, gospodarka opakowaniami),
dystrybucji (obsługa zamówień odbiorców, zapasy wyrobów gotowych, transport, obsługa klienta).

Działania te nie zostały jednak przyporządkowane wyraźnemu celowi, np. podniesieniu sprawności zarządzania całym przedsiębiorstwem, redukcji kosztów. W strukturach organizacyjnych przedsiębiorstw również działania te nie były zintegrowane.

Drugi etap przypada na lata 60-te i początek lat 70-tych. Można tu wyodrębnić dwa podstawowe kierunki działań logistycznych. Pierwszy, do którego przywiązywano w tym okresie dużą wagę, to fizyczna dystrybucja towarów, a wiec dotarcie z produktem do konsumenta. Opierano się niewątpliwie na marketingowych koncepcjach zarządzania przedsiębiorstwem, zorientowanych na odbiorcę. Fizyczna zaś dystrybucja wspierała działania marketingowe. Jej funkcją było przede wszystkim dostarczenie wyrobów do klienta we właściwym czasie i miejscu, we właściwej ilości i po odpowiedniej, konkurencyjnej cenie.

Drugi kierunek działań logistycznych obejmował sfery zakupu, manipulacji i magazynowania „na wejściu” do przedsiębiorstwa. Ten kierunek jest określany jako „zarządzanie materiałami” (material managemeni). Zarówno treść tego pojęcia, jak i zakres praktycznych działań stopniowo ulegały rozszerzeniu. Obecnie przez „zarządzanie materiałami” rozumie się:

programowanie i planowanie potrzeb materiałowych,
wybór źródeł zakupu,
sterowanie zapasami,
manipulację i magazynowanie,
transport zewnętrzny i wewnętrzny oraz transport związany z zaopatrzeniem stanowisk roboczych.

Ten kierunek działań logistycznych był niewątpliwie zbieżny z działaniami prowadzonymi w naszym kraju w ramach gospodarki materiałowej.

Gospodarkę materiałową zwykło się u nas traktować jako całokształt procesów gospodarowania materiałami w sferach produkcji i obrotu. W ujęciu mikroekonomicznym obejmowała ona sferę zaopatrzenia, gospodarowanie zapasami, w tym także zapasami wyrobów gotowych, oraz gospodarowanie i efektywne wykorzystanie materiałów
w produkcji[4].

Zarządzanie materiałami jako pojęcie powszechnie stosowane, zwłaszcza w literaturze anglojęzycznej, nie obejmowało problemów racjonalnego gospodarowania materiałami w sferze produkcji, czym różniło się od pojęcia „gospodarka materiałowa” upowszechnionego w Polsce.

Działania w sferze fizycznej dystrybucji towarów oraz w sferze zarządzania, materiałami były jednak w znacznym stopniu rozdzielnie rozpatrywane przez praktykę, nie zostały też wyraźnie podporządkowane jednemu zintegrowanemu celowi przedsiębiorstwa. Oczywiście, rozumiano, że każdy z tych obszarów działania przedsiębiorstwa powinien mieć swój wkład w podniesienie sprawności funkcjonowania przedsiębiorstwa, umocnienie jego pozycji na rynku, redukcję kosztów w celu zwiększenia zysku i sprostania ostrym warunkom konkurencji.

Podział ten znalazł również odbicie w strukturach organizacyjnych przedsiębiorstwa. Dystrybucja fizyczna była przede wszystkim domeną działania służb marketingowych, natomiast zarządzanie materiałami — przedmiotem działania służb zakupu (zaopatrzenia), a także produkcji. Należy również dodać, że procesy logistyczne „na wejściu” w wielu przypadkach były zintegrowane i podporządkowane potrzebom operatywnego sterowania procesami produkcji. Wyrazem tego była m.in. lokalizacja funkcji zakupu (zaopatrzenia) w służbach kierowania produkcją. Oczywiście, występowała i występuje różnorodność rozwiązań organizacyjnych w tej sferze.

Dalszy rozwój procesów logistycznych przypada na schyłek lat 70. i na lata 80. (etap trzeci). Możemy, jak się wydaje, mówić o integracyjnym rozumieniu procesów logistycznych. Logistyka została zdefiniowana jako zarządzanie strumieniami przypływu materiałów i informacji w skali całego przedsiębiorstwa. Wszystkie procesy, czynności, zjawiska i funkcje logistyczne zorientowano w sposób integralny na osiągnięcie strategicznych celów przedsiębiorstwa, tj. maksymalizację zysku w długim horyzoncie czasowym, umocnienie pozycji na rynku globalnym, zwiększenie stopnia przystosowania do zmieniających się warunków otoczenia (rynków).

[1] Por. Cz. Skowronek, Koszty zapasów w przedsiębiorstwie przemysłowym, PWE, Warszawa 1971.

[2] Podstawy gospodarki materiałowej, pod red. Cz. Skowronka, PWE, Warszawa 1985, s.5.

[3] Zarządzanie gospodarką materiałową, pod red. J. Kwesta, PWE, Warszawa 1970, s.310.

[4] Cz. Skowronek, Analiza gospodarki materiałowej w przedsiębiorstwie przemysłowym, PWE, Warszawa 1982, s.24 i dalsze.

Koszty zapasów

5/5 - (3 votes)

Gromadzenie rezerw jest niezbędne do zapewnienia ciągłości produkcji a także na trudne do przewidzenia rozmiary popytu wyrobów gotowych towarów. Wiąże się to z obsługą klienta, który wymaga dostępu do towarów w określonym przez siebie czasie. Brak zamawianego przez klienta towaru w magazynie pociąga za sobą utratę zysku realizowanego na sprzedaży towaru, a także może spowodować utratę potencjalnych klientów w przyszłości (tzw. koszty utraconych korzyści).[1]

Z drugiej strony utrzymywanie towarów na składzie wiąże się z powstawaniem określonych kosztów. Są to koszty zapasów, które można zdefiniować jako “wyrażone w formie pieniężnej nakłady poniesione w związku z tworzeniem, utrzymaniem i ruchem zapasów wewnątrz przedsiębiorstwa oraz ich wyczerpaniem” [2]

W systemie logistycznym firmy koszty zapasów są ważne z następujących powodów:

reprezentują (obok kosztów transportu) istotny element całkowitych kosztów logistycznych,
zapasy utrzymywane w różnych punktach systemu logistycznego oddziałują na poziom usług, jakie firma może zaoferować klientom; ścisłe powiązanie między kosztami zapasów a poziomem obsługi klientów wymaga równoważenia kosztów zapasów z jakością usług oferowanych klientom,
decyzje trade – offs podejmowane w systemie logistycznym, a także poza nim, w innych funkcjonalnych obszarach przedsiębiorstwa (marketing, produkcja, finanse) znajdują finalne odbicie w kosztach utrzymania zapasów.[3]

Do kosztów zapasów stanowiących podstawę decyzji logistycznych można zaliczyć koszty utrzymania zapasów,, zamawiania (lub przestawienia produkcji), wyczerpania zapasów oraz koszty utrzymania zapasów w tranzycie. Jest to funkcjonalny podział kosztów zapasów stosowany ze względu na ich istotność w systemie logistycznym.

Koszty utrzymania zapasów obejmują przede wszystkim wydatki związane z fizycznym przechowywaniem zapasów oraz zaangażowaniem środków finansowych w ich finansowanie. Im większy jest przeciętny poziom zapasów utrzymywanych przez przedsiębiorstwo, tym wyższe są z reguły koszty ich utrzymania. Zależność ta powoduje, że przedsiębiorstwo powinno dążyć do ograniczania wielkości zapasów, jednak tylko do takiego poziomu, który nie spowoduje zakłóceń w produkcji, sprzedaży lub obsłudze klientów.

Jednym z najważniejszych składników kosztów utrzymania zapasów jest koszt kapitału zaangażowanego w zapasy. Środki finansowe przeznaczone na zakup surowców, materiałów, półproduktów lub towarów nie mogą być w tym samym czasie wykorzystane do innych celów. Utrzymywanie zapasów wiąże się więc z zamrożeniem określonej części kapitału przedsiębiorstwa.

W przypadku przedsiębiorstwa korzystającego z kapitału obcego koszt ten może być związany między innymi z oprocentowaniem kredytów służących finansowaniu zapasów. Jeżeli natomiast przedsiębiorstwo wykorzystuje środki własne, koszt kapitału może być rozpatrywany jako utracona możliwość uzyskania dochodu z innego sposobu wykorzystania tych środków. Z tego względu nawet wtedy, gdy przechowywanie zapasu nie powoduje bezpośredniego wydatku pieniężnego, jego utrzymywanie należy traktować jako źródło kosztów.

Do kosztów utrzymania zapasów zalicza się także koszty magazynowania. Obejmują one wydatki związane z wykorzystaniem powierzchni magazynowej, eksploatacją budynków i urządzeń, zużyciem energii, wynagrodzeniami pracowników magazynu oraz wykonywaniem czynności związanych z przyjęciem, rozmieszczeniem i wydawaniem zapasów.

Wysokość tych kosztów zależy w dużym stopniu od rodzaju magazynowanych dóbr. Inne wymagania dotyczą przechowywania materiałów niewymagających szczególnych warunków, a inne produktów spożywczych, chemicznych lub materiałów wymagających określonej temperatury i wilgotności. W niektórych przypadkach konieczne jest wykorzystanie specjalnych urządzeń magazynowych, chłodni, zabezpieczeń przeciwpożarowych czy systemów kontroli dostępu. Powoduje to wzrost kosztów przechowywania jednostki zapasu.

Kolejną grupę stanowią koszty ubezpieczenia zapasów oraz obciążenia związane z ryzykiem ich przechowywania. Zapas znajdujący się w magazynie może zostać uszkodzony, zniszczony, skradziony lub utracić część swojej wartości. Ryzyko takie występuje praktycznie w każdym przedsiębiorstwie, choć jego poziom może być bardzo różny w zależności od charakteru przechowywanych dóbr.

Szczególne znaczenie ma ryzyko utraty wartości zapasu wskutek jego starzenia się. Może ono mieć charakter fizyczny lub ekonomiczny. Starzenie fizyczne dotyczy przede wszystkim produktów, które posiadają ograniczony okres przydatności lub mogą ulegać pogorszeniu podczas przechowywania. Starzenie ekonomiczne występuje natomiast wtedy, gdy produkt pozostaje pełnowartościowy pod względem technicznym, lecz traci swoją wartość na rynku.

Dotyczy to między innymi produktów szybko zmieniających się technologicznie, części komputerowych, urządzeń elektronicznych czy towarów uzależnionych od zmian mody. Zbyt długie przechowywanie takich produktów może prowadzić do konieczności ich przeceny lub nawet całkowitego wycofania ze sprzedaży. W takim przypadku koszt utrzymywania nadmiernego zapasu może być bardzo wysoki.

Odrębną grupę stanowią koszty zamawiania. Powstają one każdorazowo w związku z przygotowaniem i realizacją zamówienia, niezależnie od wartości lub wielkości zamawianej partii. Mogą obejmować między innymi koszty przygotowania dokumentacji, kontaktu z dostawcą, kontroli warunków zamówienia, przyjęcia dostawy oraz rozliczenia związanych z nią dokumentów.

Jeżeli przedsiębiorstwo składa dużą liczbę niewielkich zamówień, suma kosztów zamawiania może być stosunkowo wysoka. Ograniczenie liczby zamówień poprzez zwiększenie wielkości jednorazowej dostawy powoduje natomiast zmniejszenie kosztów zamawiania przypadających na jednostkę produktu. Równocześnie jednak większe partie dostaw prowadzą zazwyczaj do zwiększenia przeciętnego poziomu zapasów, a tym samym do wzrostu kosztów ich utrzymania.

Powstaje więc zależność, która ma istotne znaczenie przy podejmowaniu decyzji logistycznych. Zwiększenie wielkości partii zamówienia zmniejsza częstotliwość składania zamówień i obniża koszty zamawiania, ale zwiększa koszty utrzymania zapasów. Zmniejszenie wielkości partii działa odwrotnie. Zadaniem przedsiębiorstwa jest znalezienie takiej wielkości zamówienia, przy której suma tych kosztów będzie możliwie najmniejsza.

W przedsiębiorstwach produkcyjnych odpowiednikiem kosztów zamawiania mogą być koszty przestawienia produkcji. Powstają one w przypadku konieczności przygotowania urządzeń i stanowisk pracy do wytwarzania kolejnej partii określonego produktu. Mogą obejmować między innymi koszty przezbrojenia maszyn, regulacji urządzeń, przygotowania narzędzi, kontroli pierwszych wyrobów oraz czasu, w którym maszyny nie uczestniczą bezpośrednio w procesie produkcyjnym.

Podobnie jak w przypadku zamawiania, częste uruchamianie małych partii produkcyjnych może prowadzić do wysokich kosztów przestawienia. Produkowanie dużych partii pozwala ograniczyć liczbę przezbrojeń, ale powoduje powstawanie większych zapasów wyrobów gotowych lub produkcji w toku. Także w tym przypadku przedsiębiorstwo musi więc uwzględniać zależność pomiędzy różnymi rodzajami kosztów.

Następną kategorią są koszty wyczerpania zapasów. Powstają one w sytuacji, gdy przedsiębiorstwo nie posiada odpowiedniej ilości materiałów lub produktów potrzebnych w danym momencie. W przedsiębiorstwie produkcyjnym brak zapasu materiałów może prowadzić do ograniczenia lub całkowitego zatrzymania produkcji. Powoduje to między innymi straty wynikające z niewykorzystania maszyn, czasu pracy zatrudnionych osób oraz opóźnień w realizacji planu produkcji.

W przedsiębiorstwie handlowym brak towaru oznacza przede wszystkim niemożność zrealizowania zamówienia klienta. Skutkiem może być utrata konkretnej sprzedaży, ale również pogorszenie relacji z odbiorcą. Klient, który nie otrzyma produktu w oczekiwanym terminie, może zrezygnować z zakupu lub skorzystać z oferty konkurencji.

Koszt wyczerpania zapasu nie zawsze jest łatwy do dokładnego określenia. O ile wartość utraconej sprzedaży można w pewnych przypadkach oszacować, znacznie trudniej jest określić koszt pogorszenia opinii o przedsiębiorstwie lub utraty klienta w przyszłości. Z tego względu koszty braku zapasów mają częściowo charakter kosztów utraconych korzyści.

W niektórych sytuacjach brak zapasu nie prowadzi do całkowitej utraty sprzedaży, ponieważ klient może zgodzić się na późniejszą realizację zamówienia. Przedsiębiorstwo ponosi jednak wtedy dodatkowe koszty związane z obsługą zaległego zamówienia. Mogą one wynikać między innymi z konieczności wykorzystania szybszego i droższego transportu, realizowania dodatkowej dostawy lub udzielania klientowi rabatów rekompensujących opóźnienie.

Ostatnią z wymienionych grup stanowią koszty utrzymania zapasów w tranzycie. Zapas w tranzycie obejmuje towary znajdujące się w drodze pomiędzy dostawcą a odbiorcą albo pomiędzy poszczególnymi ogniwami systemu logistycznego. Pomimo że towary te nie znajdują się jeszcze w magazynie przedsiębiorstwa, stanowią określoną wartość i mogą wiązać zaangażowane środki finansowe.

Wielkość zapasów w tranzycie zależy przede wszystkim od czasu przewozu oraz wartości i częstotliwości dostaw. Im dłuższy jest czas transportu, tym większa ilość produktów znajduje się jednocześnie w drodze. Z tego względu wybór środka transportu wpływa nie tylko na bezpośredni koszt przewozu, ale również na koszty zapasów.

Przykładowo tańszy, lecz wolniejszy środek transportu może prowadzić do wzrostu wartości zapasów znajdujących się w tranzycie. Szybszy transport może być droższy, ale jednocześnie pozwala ograniczyć ilość kapitału zamrożonego w zapasach oraz zmniejszyć poziom zapasu bezpieczeństwa. Przy wyborze sposobu transportu należy zatem uwzględniać nie tylko stawkę przewozową, lecz także wpływ czasu transportu na całkowite koszty logistyczne.

Analiza kosztów zapasów pokazuje, że poszczególne ich rodzaje są ze sobą ściśle powiązane. Dążenie do zmniejszenia jednego rodzaju kosztów może powodować wzrost innych. Przykładowo ograniczenie poziomu zapasów zmniejsza koszty ich utrzymania, lecz może zwiększać częstotliwość zamówień oraz ryzyko wystąpienia braków. Z kolei utrzymywanie wysokiego poziomu zapasów poprawia dostępność produktów, ale zwiększa koszty magazynowania i zaangażowania kapitału.

Z tego też powodu decyzje dotyczące zapasów nie powinny być podejmowane wyłącznie na podstawie jednego rodzaju kosztów. Właściwe zarządzanie zapasami wymaga uwzględnienia całkowitych kosztów związanych z ich tworzeniem, utrzymaniem i wyczerpaniem. Celem nie jest więc zawsze osiągnięcie najniższego możliwego poziomu zapasów, ale znalezienie takiego poziomu, który zapewni właściwe funkcjonowanie przedsiębiorstwa przy możliwie korzystnej relacji pomiędzy kosztami a poziomem obsługi klienta.

Istotne znaczenie ma również sposób podziału zapasów. Nie wszystkie materiały i towary powinny być traktowane jednakowo. W przypadku produktów o dużej wartości nawet niewielkie ograniczenie poziomu zapasów może oznaczać znaczące zmniejszenie zaangażowania kapitału. Natomiast w odniesieniu do materiałów tanich nadmierne ograniczanie zapasu może nie przynosić istotnych oszczędności, a równocześnie zwiększać ryzyko zakłóceń.

Z tego względu przedsiębiorstwa często różnicują sposób zarządzania zapasami w zależności od ich wartości, znaczenia dla działalności oraz przewidywalności zużycia. Szczególnej kontroli wymagają zazwyczaj zapasy o wysokiej wartości lub takie, których brak może spowodować poważne konsekwencje dla produkcji albo obsługi klientów.

Na poziom kosztów wpływa również dokładność prognozowania zapotrzebowania. Jeżeli przedsiębiorstwo potrafi z dużą dokładnością przewidzieć przyszłą sprzedaż lub zużycie materiałów, może ograniczyć wielkość zapasu bezpieczeństwa. Przy dużej niepewności popytu konieczne jest zazwyczaj utrzymywanie większych rezerw, co prowadzi do wzrostu kosztów.

Podobne znaczenie ma niezawodność dostawców. Regularne i terminowe dostawy umożliwiają przedsiębiorstwu funkcjonowanie przy niższym poziomie zapasów. Częste opóźnienia dostaw, błędy ilościowe lub problemy z jakością zwiększają natomiast potrzebę utrzymywania zapasów zabezpieczających. Z punktu widzenia kosztów zapasów ocena dostawcy nie powinna więc ograniczać się wyłącznie do ceny zakupu.

Przedsiębiorstwo może uzyskać niższą cenę u dostawcy charakteryzującego się słabą terminowością, lecz jednocześnie być zmuszone do utrzymywania większych zapasów bezpieczeństwa. W takim przypadku korzyści wynikające z niższej ceny mogą zostać częściowo lub całkowicie zniwelowane przez wzrost kosztów logistycznych.

Koszty zapasów powinny być zatem analizowane w powiązaniu z innymi elementami funkcjonowania przedsiębiorstwa. Dotyczy to zwłaszcza transportu, zaopatrzenia, produkcji, magazynowania oraz poziomu obsługi klienta. Dopiero łączne rozpatrywanie tych elementów pozwala ocenić rzeczywiste skutki podejmowanych decyzji.

W praktyce zarządzanie kosztami zapasów sprowadza się więc do poszukiwania kompromisu pomiędzy ekonomią a bezpieczeństwem działania przedsiębiorstwa. Zapas powinien być na tyle duży, aby ograniczać ryzyko przerw w produkcji i utraty sprzedaży, ale jednocześnie nie powinien powodować nadmiernego zamrożenia środków finansowych i wzrostu kosztów magazynowania.

Odpowiednie określenie poziomu zapasów oraz kontrolowanie związanych z nimi kosztów ma bezpośredni wpływ na wynik finansowy przedsiębiorstwa. Nadmierne zapasy pogarszają efektywność wykorzystania kapitału, natomiast zbyt niskie mogą prowadzić do zakłóceń działalności i utraty klientów. Racjonalna gospodarka zapasami powinna więc uwzględniać zarówno koszty ponoszone bezpośrednio przez przedsiębiorstwo, jak i potencjalne straty wynikające z braku dostępności materiałów lub produktów.

[1] Zob. D. Szwarc, W. Caputa, Cele zarządzania dystrybucją fizyczną w przedsiębiorstwie [w:] Gospodarka Materiałowa & Logistyka, 1996, nr. 12

[2] Encyklopedia Gospodarki Materiałowej, op. cit., s. 606

[3] J. J. Coyle, E. j. Bardi, C. J. Longley Jr., The Menagement…., op. cit., s. 199.

Termin logistyka i jego znaczenie

5/5 - (3 votes)

Jednym ze źródeł terminu logistyka jest greckie słowo logistikós (logistikos). Oznacza ono człowieka myślącego według reguł logicznych (matematycznych i filozoficznych). Bliski znaczeniowo temu greckiemu terminowi jest łaciński przymiotnik logisticus, oznaczający: zrozumiały, racjonalny, zdolny do logicznego myślenia.

Większość autorów analizujących problemy logistyki źródła tego pojęcia upatruje w działaniach wojskowych. B.H. Kortschak stwierdza, że już cesarz bizantyjski Leontos VI w dziele pt. „Sumaryczne wyłożenie sztuki wojennej” (886-911) odnosił logistykę do sfery militarnej i pisał, że jest rzeczą logistyki „żeby żołd był wypłacany, wojsko odpowiednio uzbrojone i uszeregowane, wyposażone w działa i sprzęt wojenny; żeby potrzeby wojska były dostatecznie i w odpowiednim czasie zaspokojone, a każda wyprawa wojenna odpowiednio przygotowana, tzn. przestrzeń i czas odpowiednio obliczone, obszar oszacowany z uwzględnieniem ruchu wojsk, a także siły oporu przeciwnika, i zgodnie z tymi funkcjami należy regulować i porządkować ruchy i podział własnych sił zbrojnych[1].

Takie pochodzenie i rozumienie tego terminu sygnalizuje zarazem trudności, jakie napotykano w przyszłości przy próbach jego zdefiniowania. Reguły logiczne są, bowiem wypracowywane w ramach nauk, więc ich stosowanie wykracza poza ścisły przedmiot tych nauk. Zatem zdefiniowanie logistyki wymaga uwzględnienia nie tylko nauki, lecz musi obejmować także obszar jej stosowania oraz przede wszystkim tego, który ją stosuje.

Współczesne rozumienie logistyki nawiązuje do innego źródła, jakim jest francuskie słowo logistique, wywodzące się z terminologii wojskowej i oznaczające „praktyczną sztukę przemieszczania armii, obejmującą także ciągłe jej zaopatrywanie, prace inżynierskie i sztabowe”[2]. Takie znaczenie można odnaleźć w wydanym w Paryżu w 1837 r. dziele de Jomini pt. „Zarys sztuki wojennej”, którego rozdział 6 nosi tytuł „O logistyce, czyli sztuce wprawiania oddziałów w ruch”[3].

W wyniku tego powstało pewne zamieszanie, gdyż tym samym słowem zostały określone dwa różne zjawiska. Czym innym jest, bowiem „stosowanie logiki w praktyce” a czym innym „praktyczna sztuka przemieszczania?

Logistyka to sfera działalności gospodarczej, której przedmiotem są przede wszystkim rzeczowe i informacyjne procesy przepływu produktów materialnych w przedsiębiorstwie oraz między podmiotami gospodarującymi. Strumienie przepływu są tym elementem, który łączy całokształt zjawisk i procesów logistycznych. Zarządzanie tymi procesami w ich integralnym rozumieniu to także domena logistyki, a nawet swego rodzaju filozofia logistyczna. Logistyka jest jednocześnie dziedziną wiedzy, która bada zjawiska i procesy związane z transportem, magazynowaniem, kształtowaniem zapasów i innymi czynnościami oraz dostarczą praktyce gospodarczej odpowiednie metody i sposoby sterowania tymi procesami.

Ostatnie lata przyniosły dość szerokie zainteresowanie nauki oraz praktyki problematyką logistyki. Organizowane są konferencje i seminaria naukowe, będące forum wymiany myśli i konfrontacji stanowisk ludzi nauki i praktyki gospodarczej. Rozszerza się praktyczne zastosowanie koncepcji logistycznych w przedsiębiorstwach. Lata te są okresem upowszechniania w praktyce gospodarczej, a także w literaturze ekonomicznej pojęcia „logistyka”. Dotyczy to zwłaszcza krajów o rozwiniętej gospodarce rynkowej, które cechuje wysoka produktywność zaangażowanych zasobów, sprawność procesów gospodarczych, wydłużenie horyzontu czasowego w zarządzaniu. Do tych sukcesów ekonomicznych przyczyniły się niewątpliwie także nowoczesne rozwiązania logistyczne.

W polskiej literaturze ekonomicznej najwcześniej pojęcie logistyki wprowadził W. Stankiewicz. Jego książka Logistyka została wydana jeszcze w latach 60. i dotyczyła przede wszystkim sfery obronności[4]. Jaka jest jego definicja, proszę podać

Zarówno w literaturze zagranicznej, jak i krajowej nie ma dotychczas powszechnie przyjętej definicji logistyki. Poszczególni autorzy akcentują różne znaczenia tego pojęcia, odnosząc je zarówno do praktyki gospodarczej, jak i do dziedziny wiedzy ekonomicznej.

Na przykład F.J. Beier i K. Rutkowski stwierdzają, że logistyka w swym „cywilnym wcieleniu” nie jest jednoznacznie rozumiana, podobnie jak produkcja czy marketing. Według tych autorów definicja logistyki jest następująca:

„Przez logistykę rozumie się z reguły pojęcie oznaczające zarządzanie działaniami przemieszczania i składowania, które mają ułatwić przepływ produktów z miejsc pochodzenia do miejsc finalnej konsumpcji, jak również związaną z nimi informacją w celu zaoferowania klientowi odpowiedniego poziomu obsługi po rozsądnych kosztach[5]„

Z definicji tej — jak stwierdzają jej autorzy — wynikają trzy zadania stawiane logistyce:

koordynacja przepływu surowców, materiałów i wyrobów gotowych do konsumentów,
minimalizacja kosztów tego przepływu,
podporządkowanie działalności logistycznej wymogom obsługi klienta.

[1] B.H. Kortschak, Co to jest logistyka?, Wydawnictwo Austriackiej Federalnej Izby Gospodarczej, Wiedeń 1992, s. 11-15

[2] The New Encyclopedia Brytanica

[3] M. Dobrzyński, Logistyka, Instytut Zarządzania i Marketingu, Białystok 1999 s.15

[4] W. Stankiewicz, Logistyka, MON, Warszawa 1968

[5] F.J. Beier, K. Rutkowski, Logistyka, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 1995, s.16

Zdefiniowanie pojęcia „logistyka”

5/5 - (3 votes)

Teoretycy logistyki odnoszą pojecie logistyki przede wszystkim do działalności praktycznej.

F.J. Beier i K. Rutkowski podkreślają, że już w latach 50-tych zaczęły się pojawiać w USA, a następnie w innych krajach zachodnich „koncepcje menedżerskie postulujące pogrupowanie działań związanych z przepływami produktów w celu umożliwienia kompleksowego zarządzania nimi”[1].

Z kolei, M. Sołtysik definiuje logistykę następująco:

„Logistyka jest dziedziną wiedzy o procesach logistycznych w gospodarce
oraz sztuce skutecznego zarządzania tymi procesami”[2].

Sądzę, że trafnie definicję logistyki jako sferę działalności gospodarczej sformułowali autorzy podręcznika akademickiego Marketing. Punkt zwrotny nowoczesnej firmy:

„Logistykę w szerokim rozumieniu traktujemy jako zintegrowany system kształtowania i kontroli procesów fizycznego przepływu towarów oraz ich informacyjnych uwarunkowań, zmierzających do osiągnięcia możliwie najkorzystniejszych relacji między poziomem świadczonych usług (poziomem obsługi odbiorców) a poziomem i strukturą związanych z tym kosztów”[3]

Wielu autorów, definiując pojęcie logistyki, jej zakres i przedmiot, nie rozróżnia logistyki jako sfery działalności gospodarczej i logistyki jako dziedziny wiedzy ekonomicznej. Wydaje się, że takie rozróżnienie może stanowić podstawę precyzyjniejszego zdefiniowania pojęcia „logistyka”.

Logistyka jako sfera działalności gospodarczej obejmuje przede wszystkim planowanie, realizowanie i kontrolowanie przepływów dóbr oraz związanych z nimi informacji. Przepływy te występują zarówno wewnątrz przedsiębiorstwa, jak i pomiędzy przedsiębiorstwem a jego dostawcami i odbiorcami. Można zatem powiedzieć, że logistyka łączy poszczególne ogniwa procesu gospodarczego, począwszy od źródeł zaopatrzenia, poprzez produkcję i magazynowanie, aż do dostarczenia gotowego produktu końcowemu odbiorcy.

Takie spojrzenie na logistykę wskazuje na jej systemowy charakter. Poszczególnych czynności logistycznych nie należy rozpatrywać oddzielnie, ponieważ decyzja podjęta w jednym obszarze może powodować określone skutki w innych obszarach. Przykładowo ograniczenie liczby magazynów może prowadzić do zmniejszenia kosztów utrzymania zapasów, ale równocześnie może spowodować wydłużenie dróg transportu i zwiększenie kosztów przewozu. Podobnie zwiększenie wielkości jednorazowych dostaw może obniżyć koszty transportu przypadające na jednostkę produktu, ale jednocześnie prowadzić do wzrostu zapasów oraz kosztów ich magazynowania.

Z tego względu jednym z najważniejszych założeń logistyki jest dążenie do optymalizacji całego systemu, a nie tylko jego pojedynczych elementów. Najniższy koszt jednej czynności nie musi bowiem oznaczać najniższych kosztów całego procesu. Należy zatem brać pod uwagę wzajemne zależności zachodzące pomiędzy transportem, magazynowaniem, gospodarką zapasami, obsługą zamówień, opakowaniami czy przepływem informacji.

Istotną cechą logistyki jest również orientacja na klienta. Ostatecznym efektem procesów logistycznych jest bowiem dostarczenie określonego produktu we właściwe miejsce i w odpowiednim czasie. Nawet dobrze zorganizowana produkcja nie będzie spełniała swojej funkcji, jeżeli przedsiębiorstwo nie będzie potrafiło sprawnie dostarczyć produktu odbiorcy. Z punktu widzenia klienta znaczenie ma nie tylko cena czy jakość produktu, ale także terminowość dostawy, jej kompletność oraz możliwość uzyskania informacji o realizowanym zamówieniu.

W literaturze przedmiotu cel działalności logistycznej często określany jest poprzez wskazanie podstawowych warunków prawidłowego przepływu dóbr. Chodzi przede wszystkim o dostarczenie właściwego produktu, we właściwej ilości i jakości, właściwemu odbiorcy, we właściwym miejscu i czasie oraz przy możliwie najniższych kosztach. Takie ujęcie pokazuje, że logistyka nie ogranicza się jedynie do fizycznego przemieszczania towarów. Jej zadaniem jest stworzenie warunków umożliwiających sprawną realizację całego procesu przepływu.

Rozwój logistyki był związany przede wszystkim ze wzrostem skali produkcji, rozwojem handlu oraz zwiększeniem wymagań stawianych przedsiębiorstwom przez odbiorców. Wraz ze wzrostem liczby produktów, dostawców i rynków zbytu coraz trudniejsze stawało się zarządzanie przepływem dóbr przy wykorzystaniu tradycyjnych metod. Konieczne stało się koordynowanie wielu różnych czynności, które wcześniej były wykonywane niezależnie przez poszczególne działy przedsiębiorstwa.

W tradycyjnie funkcjonującym przedsiębiorstwie zaopatrzenie, produkcja, magazynowanie, transport i sprzedaż mogły być traktowane jako odrębne obszary działalności. Każda z tych jednostek realizowała własne cele. Dział zaopatrzenia był zainteresowany między innymi możliwością zakupu większych ilości materiałów po niższej cenie, magazyn dążył do zapewnienia odpowiedniej przestrzeni składowania, natomiast dział sprzedaży oczekiwał wysokiego poziomu dostępności produktów. Cele te nie zawsze były ze sobą zgodne.

Podejście logistyczne wymaga natomiast koordynacji działań podejmowanych przez poszczególne komórki organizacyjne. Decyzje dotyczące zaopatrzenia powinny uwzględniać potrzeby produkcji i możliwości magazynowania, natomiast wielkość zapasów wyrobów gotowych powinna wynikać z przewidywanej sprzedaży oraz wymaganego poziomu obsługi odbiorców. Logistyka pełni więc również funkcję integrującą działalność przedsiębiorstwa.

W tym znaczeniu możemy wyróżnić kilka podstawowych obszarów działalności logistycznej. Pierwszym z nich jest logistyka zaopatrzenia, której zadaniem jest zapewnienie przedsiębiorstwu materiałów, surowców i innych zasobów potrzebnych do prowadzenia działalności. Obejmuje ona między innymi wybór źródeł dostaw, określanie wielkości i terminów zamówień, organizowanie transportu oraz kontrolowanie zapasów materiałowych.

Kolejnym obszarem jest logistyka produkcji, która dotyczy przepływu materiałów i półproduktów w procesie wytwarzania. Jej zadaniem jest zapewnienie odpowiedniej ilości materiałów na poszczególnych stanowiskach pracy oraz właściwe zsynchronizowanie przepływów z przebiegiem procesu produkcyjnego. Zakłócenia w tym zakresie mogą prowadzić do przestojów, wzrostu zapasów produkcji w toku oraz niepełnego wykorzystania zdolności produkcyjnych.

Logistyka dystrybucji zajmuje się natomiast przepływem wyrobów gotowych od producenta do odbiorcy. Obejmuje między innymi magazynowanie produktów, kompletowanie zamówień, organizowanie transportu oraz wybór kanałów dystrybucji. W tym przypadku szczególne znaczenie ma właściwe dostosowanie poziomu zapasów oraz organizacji dostaw do zapotrzebowania zgłaszanego przez rynek.

Coraz większego znaczenia nabiera również logistyka związana z przepływami zwrotnymi. Obejmuje ona między innymi zwroty produktów, opakowań, zużytych materiałów oraz odpadów. Przepływy te odbywają się w kierunku przeciwnym do tradycyjnego przepływu produktów, a ich znaczenie zwiększa się wraz z rozwojem wymagań dotyczących ochrony środowiska, odzysku surowców oraz odpowiedzialności przedsiębiorstw za wprowadzane na rynek produkty.

Niezależnie od obszaru działalności logistycznej bardzo ważną rolę odgrywa przepływ informacji. Bez odpowiedniej informacji niemożliwe jest prawidłowe planowanie dostaw, ustalanie wielkości zapasów czy organizowanie transportu. Informacja o zapotrzebowaniu klienta stanowi podstawę przygotowania zamówienia, a informacja o stanie magazynu może decydować o konieczności uzupełnienia zapasu.

Przepływ informacji powinien więc towarzyszyć przepływowi materiałów i produktów. Jeżeli informacje są przekazywane z opóźnieniem lub zawierają błędy, może to prowadzić do powstawania nadmiernych zapasów, braków magazynowych albo niewłaściwego planowania dostaw. W nowoczesnych systemach logistycznych znaczenie informacji jest tak duże, że traktuje się ją jako jeden z podstawowych elementów procesu logistycznego.

Rozwój technologii informatycznych znacznie zwiększył możliwości koordynowania procesów logistycznych. Systemy informatyczne pozwalają rejestrować przepływy materiałów, kontrolować stany magazynowe, planować potrzeby materiałowe oraz analizować realizację zamówień. Umożliwiają także szybszą wymianę informacji pomiędzy przedsiębiorstwami, dostawcami i odbiorcami.

Nie zmienia to jednak podstawowego celu działalności logistycznej, którym pozostaje zapewnienie sprawnego przepływu dóbr. Zastosowanie nowoczesnych rozwiązań technicznych powinno służyć przede wszystkim poprawie organizacji tych procesów, a nie stanowić celu samego w sobie. Nawet najbardziej rozbudowany system informatyczny nie rozwiąże problemów przedsiębiorstwa, jeżeli procesy logistyczne będą niewłaściwie zaprojektowane.

Logistyka może być rozpatrywana nie tylko na poziomie pojedynczego przedsiębiorstwa. Przepływy dóbr obejmują zazwyczaj wiele podmiotów uczestniczących kolejno w procesie tworzenia i dostarczania produktu. Są to między innymi dostawcy surowców, producenci, przedsiębiorstwa transportowe, hurtownicy, detaliści oraz ostateczni odbiorcy. Powiązania występujące pomiędzy tymi podmiotami tworzą łańcuchy dostaw.

W takim ujęciu zadaniem logistyki jest nie tylko organizowanie procesów zachodzących wewnątrz przedsiębiorstwa, ale również ich koordynowanie z działaniami innych uczestników rynku. Sprawność całego procesu zależy bowiem od działania wszystkich jego ogniw. Opóźnienie dostawcy może zakłócić produkcję, a nieprawidłowa organizacja dystrybucji może spowodować, że gotowy produkt nie dotrze na czas do odbiorcy.

Zarządzanie logistyczne wymaga więc podejmowania decyzji zarówno o charakterze operacyjnym, jak i strategicznym. Do decyzji operacyjnych możemy zaliczyć między innymi ustalanie terminów dostaw, wielkości zamówień czy tras przewozu. Decyzje strategiczne dotyczą natomiast przykładowo lokalizacji magazynów, wyboru dostawców, liczby centrów dystrybucji czy sposobu organizacji całego systemu logistycznego.

Znaczenie logistyki wynika w dużym stopniu z kosztów związanych z przepływem i przechowywaniem dóbr. Transport, magazynowanie, utrzymywanie zapasów czy obsługa zamówień powodują powstawanie znacznych kosztów, które wpływają na końcową cenę produktu. Racjonalna organizacja procesów logistycznych może więc stanowić istotne źródło oszczędności.

Zmniejszanie kosztów nie powinno jednak prowadzić do pogorszenia poziomu obsługi odbiorców. Przedsiębiorstwo może przykładowo ograniczyć koszty magazynowania poprzez zmniejszenie wielkości zapasu, jednak zbyt duże ograniczenie zapasów zwiększa ryzyko braku produktów. Podobnie wybór tańszego środka transportu może powodować wydłużenie czasu dostawy. Zadaniem logistyki jest więc poszukiwanie rozwiązania, które pozwala zachować właściwą relację pomiędzy kosztami a poziomem obsługi.

Można zatem stwierdzić, że współczesne rozumienie logistyki jest znacznie szersze niż utożsamianie jej wyłącznie z transportem czy magazynowaniem. Transport i magazynowanie są ważnymi elementami procesów logistycznych, ale stanowią jedynie część szerszego systemu. Logistyka obejmuje bowiem planowanie, organizowanie, realizowanie oraz kontrolowanie przepływu dóbr i informacji, a także koordynowanie wielu związanych z tym działań.

Jako dziedzina wiedzy logistyka zajmuje się natomiast badaniem prawidłowości występujących w tych procesach oraz poszukiwaniem metod ich racjonalnego kształtowania. Korzysta przy tym z dorobku ekonomii, nauk o zarządzaniu, transportu, badań operacyjnych i informatyki. Jej interdyscyplinarny charakter wynika z faktu, że problemy przepływu dóbr nie mogą być rozwiązywane wyłącznie z punktu widzenia jednej dziedziny.

Rozróżnienie logistyki jako działalności praktycznej oraz logistyki jako dziedziny wiedzy pozwala więc lepiej określić jej zakres. W pierwszym przypadku chodzi przede wszystkim o rzeczywiste procesy zachodzące w przedsiębiorstwach i pomiędzy nimi. W drugim natomiast o tworzenie zasad, metod i narzędzi, które pozwalają procesy te analizować, planować i doskonalić. Oba znaczenia pozostają jednak ze sobą ściśle powiązane, ponieważ rozwój wiedzy logistycznej wynika w dużym stopniu z problemów występujących w praktyce gospodarczej, a osiągnięcia teorii znajdują następnie zastosowanie w działalności przedsiębiorstw.

[1] F.J. Beier, K. Rutkowski, Logistyka, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 1995, s.14.

[2] M. Sołtysik, Istota i cechy zarządzania logistycznego,[W] „Gospodarka Materiałowa & Logistyka” 1994, nr 7-8, s.145

[3] L.Garbarski, I. Rutkowski, W. Wrzosem, Marketing. Punkt zwrotny nowoczesnej firmy, PWE, Warszawa 1998, s.390.