Teoretycy logistyki odnoszą pojecie logistyki przede wszystkim do działalności praktycznej.
F.J. Beier i K. Rutkowski podkreślają, że już w latach 50-tych zaczęły się pojawiać w USA, a następnie w innych krajach zachodnich „koncepcje menedżerskie postulujące pogrupowanie działań związanych z przepływami produktów w celu umożliwienia kompleksowego zarządzania nimi”[1].
Z kolei, M. Sołtysik definiuje logistykę następująco:
„Logistyka jest dziedziną wiedzy o procesach logistycznych w gospodarce
oraz sztuce skutecznego zarządzania tymi procesami”[2].
Sądzę, że trafnie definicję logistyki jako sferę działalności gospodarczej sformułowali autorzy podręcznika akademickiego Marketing. Punkt zwrotny nowoczesnej firmy:
„Logistykę w szerokim rozumieniu traktujemy jako zintegrowany system kształtowania i kontroli procesów fizycznego przepływu towarów oraz ich informacyjnych uwarunkowań, zmierzających do osiągnięcia możliwie najkorzystniejszych relacji między poziomem świadczonych usług (poziomem obsługi odbiorców) a poziomem i strukturą związanych z tym kosztów”[3]
Wielu autorów, definiując pojęcie logistyki, jej zakres i przedmiot, nie rozróżnia logistyki jako sfery działalności gospodarczej i logistyki jako dziedziny wiedzy ekonomicznej. Wydaje się, że takie rozróżnienie może stanowić podstawę precyzyjniejszego zdefiniowania pojęcia „logistyka”.
Logistyka jako sfera działalności gospodarczej obejmuje przede wszystkim planowanie, realizowanie i kontrolowanie przepływów dóbr oraz związanych z nimi informacji. Przepływy te występują zarówno wewnątrz przedsiębiorstwa, jak i pomiędzy przedsiębiorstwem a jego dostawcami i odbiorcami. Można zatem powiedzieć, że logistyka łączy poszczególne ogniwa procesu gospodarczego, począwszy od źródeł zaopatrzenia, poprzez produkcję i magazynowanie, aż do dostarczenia gotowego produktu końcowemu odbiorcy.
Takie spojrzenie na logistykę wskazuje na jej systemowy charakter. Poszczególnych czynności logistycznych nie należy rozpatrywać oddzielnie, ponieważ decyzja podjęta w jednym obszarze może powodować określone skutki w innych obszarach. Przykładowo ograniczenie liczby magazynów może prowadzić do zmniejszenia kosztów utrzymania zapasów, ale równocześnie może spowodować wydłużenie dróg transportu i zwiększenie kosztów przewozu. Podobnie zwiększenie wielkości jednorazowych dostaw może obniżyć koszty transportu przypadające na jednostkę produktu, ale jednocześnie prowadzić do wzrostu zapasów oraz kosztów ich magazynowania.
Z tego względu jednym z najważniejszych założeń logistyki jest dążenie do optymalizacji całego systemu, a nie tylko jego pojedynczych elementów. Najniższy koszt jednej czynności nie musi bowiem oznaczać najniższych kosztów całego procesu. Należy zatem brać pod uwagę wzajemne zależności zachodzące pomiędzy transportem, magazynowaniem, gospodarką zapasami, obsługą zamówień, opakowaniami czy przepływem informacji.
Istotną cechą logistyki jest również orientacja na klienta. Ostatecznym efektem procesów logistycznych jest bowiem dostarczenie określonego produktu we właściwe miejsce i w odpowiednim czasie. Nawet dobrze zorganizowana produkcja nie będzie spełniała swojej funkcji, jeżeli przedsiębiorstwo nie będzie potrafiło sprawnie dostarczyć produktu odbiorcy. Z punktu widzenia klienta znaczenie ma nie tylko cena czy jakość produktu, ale także terminowość dostawy, jej kompletność oraz możliwość uzyskania informacji o realizowanym zamówieniu.
W literaturze przedmiotu cel działalności logistycznej często określany jest poprzez wskazanie podstawowych warunków prawidłowego przepływu dóbr. Chodzi przede wszystkim o dostarczenie właściwego produktu, we właściwej ilości i jakości, właściwemu odbiorcy, we właściwym miejscu i czasie oraz przy możliwie najniższych kosztach. Takie ujęcie pokazuje, że logistyka nie ogranicza się jedynie do fizycznego przemieszczania towarów. Jej zadaniem jest stworzenie warunków umożliwiających sprawną realizację całego procesu przepływu.
Rozwój logistyki był związany przede wszystkim ze wzrostem skali produkcji, rozwojem handlu oraz zwiększeniem wymagań stawianych przedsiębiorstwom przez odbiorców. Wraz ze wzrostem liczby produktów, dostawców i rynków zbytu coraz trudniejsze stawało się zarządzanie przepływem dóbr przy wykorzystaniu tradycyjnych metod. Konieczne stało się koordynowanie wielu różnych czynności, które wcześniej były wykonywane niezależnie przez poszczególne działy przedsiębiorstwa.
W tradycyjnie funkcjonującym przedsiębiorstwie zaopatrzenie, produkcja, magazynowanie, transport i sprzedaż mogły być traktowane jako odrębne obszary działalności. Każda z tych jednostek realizowała własne cele. Dział zaopatrzenia był zainteresowany między innymi możliwością zakupu większych ilości materiałów po niższej cenie, magazyn dążył do zapewnienia odpowiedniej przestrzeni składowania, natomiast dział sprzedaży oczekiwał wysokiego poziomu dostępności produktów. Cele te nie zawsze były ze sobą zgodne.
Podejście logistyczne wymaga natomiast koordynacji działań podejmowanych przez poszczególne komórki organizacyjne. Decyzje dotyczące zaopatrzenia powinny uwzględniać potrzeby produkcji i możliwości magazynowania, natomiast wielkość zapasów wyrobów gotowych powinna wynikać z przewidywanej sprzedaży oraz wymaganego poziomu obsługi odbiorców. Logistyka pełni więc również funkcję integrującą działalność przedsiębiorstwa.
W tym znaczeniu możemy wyróżnić kilka podstawowych obszarów działalności logistycznej. Pierwszym z nich jest logistyka zaopatrzenia, której zadaniem jest zapewnienie przedsiębiorstwu materiałów, surowców i innych zasobów potrzebnych do prowadzenia działalności. Obejmuje ona między innymi wybór źródeł dostaw, określanie wielkości i terminów zamówień, organizowanie transportu oraz kontrolowanie zapasów materiałowych.
Kolejnym obszarem jest logistyka produkcji, która dotyczy przepływu materiałów i półproduktów w procesie wytwarzania. Jej zadaniem jest zapewnienie odpowiedniej ilości materiałów na poszczególnych stanowiskach pracy oraz właściwe zsynchronizowanie przepływów z przebiegiem procesu produkcyjnego. Zakłócenia w tym zakresie mogą prowadzić do przestojów, wzrostu zapasów produkcji w toku oraz niepełnego wykorzystania zdolności produkcyjnych.
Logistyka dystrybucji zajmuje się natomiast przepływem wyrobów gotowych od producenta do odbiorcy. Obejmuje między innymi magazynowanie produktów, kompletowanie zamówień, organizowanie transportu oraz wybór kanałów dystrybucji. W tym przypadku szczególne znaczenie ma właściwe dostosowanie poziomu zapasów oraz organizacji dostaw do zapotrzebowania zgłaszanego przez rynek.
Coraz większego znaczenia nabiera również logistyka związana z przepływami zwrotnymi. Obejmuje ona między innymi zwroty produktów, opakowań, zużytych materiałów oraz odpadów. Przepływy te odbywają się w kierunku przeciwnym do tradycyjnego przepływu produktów, a ich znaczenie zwiększa się wraz z rozwojem wymagań dotyczących ochrony środowiska, odzysku surowców oraz odpowiedzialności przedsiębiorstw za wprowadzane na rynek produkty.
Niezależnie od obszaru działalności logistycznej bardzo ważną rolę odgrywa przepływ informacji. Bez odpowiedniej informacji niemożliwe jest prawidłowe planowanie dostaw, ustalanie wielkości zapasów czy organizowanie transportu. Informacja o zapotrzebowaniu klienta stanowi podstawę przygotowania zamówienia, a informacja o stanie magazynu może decydować o konieczności uzupełnienia zapasu.
Przepływ informacji powinien więc towarzyszyć przepływowi materiałów i produktów. Jeżeli informacje są przekazywane z opóźnieniem lub zawierają błędy, może to prowadzić do powstawania nadmiernych zapasów, braków magazynowych albo niewłaściwego planowania dostaw. W nowoczesnych systemach logistycznych znaczenie informacji jest tak duże, że traktuje się ją jako jeden z podstawowych elementów procesu logistycznego.
Rozwój technologii informatycznych znacznie zwiększył możliwości koordynowania procesów logistycznych. Systemy informatyczne pozwalają rejestrować przepływy materiałów, kontrolować stany magazynowe, planować potrzeby materiałowe oraz analizować realizację zamówień. Umożliwiają także szybszą wymianę informacji pomiędzy przedsiębiorstwami, dostawcami i odbiorcami.
Nie zmienia to jednak podstawowego celu działalności logistycznej, którym pozostaje zapewnienie sprawnego przepływu dóbr. Zastosowanie nowoczesnych rozwiązań technicznych powinno służyć przede wszystkim poprawie organizacji tych procesów, a nie stanowić celu samego w sobie. Nawet najbardziej rozbudowany system informatyczny nie rozwiąże problemów przedsiębiorstwa, jeżeli procesy logistyczne będą niewłaściwie zaprojektowane.
Logistyka może być rozpatrywana nie tylko na poziomie pojedynczego przedsiębiorstwa. Przepływy dóbr obejmują zazwyczaj wiele podmiotów uczestniczących kolejno w procesie tworzenia i dostarczania produktu. Są to między innymi dostawcy surowców, producenci, przedsiębiorstwa transportowe, hurtownicy, detaliści oraz ostateczni odbiorcy. Powiązania występujące pomiędzy tymi podmiotami tworzą łańcuchy dostaw.
W takim ujęciu zadaniem logistyki jest nie tylko organizowanie procesów zachodzących wewnątrz przedsiębiorstwa, ale również ich koordynowanie z działaniami innych uczestników rynku. Sprawność całego procesu zależy bowiem od działania wszystkich jego ogniw. Opóźnienie dostawcy może zakłócić produkcję, a nieprawidłowa organizacja dystrybucji może spowodować, że gotowy produkt nie dotrze na czas do odbiorcy.
Zarządzanie logistyczne wymaga więc podejmowania decyzji zarówno o charakterze operacyjnym, jak i strategicznym. Do decyzji operacyjnych możemy zaliczyć między innymi ustalanie terminów dostaw, wielkości zamówień czy tras przewozu. Decyzje strategiczne dotyczą natomiast przykładowo lokalizacji magazynów, wyboru dostawców, liczby centrów dystrybucji czy sposobu organizacji całego systemu logistycznego.
Znaczenie logistyki wynika w dużym stopniu z kosztów związanych z przepływem i przechowywaniem dóbr. Transport, magazynowanie, utrzymywanie zapasów czy obsługa zamówień powodują powstawanie znacznych kosztów, które wpływają na końcową cenę produktu. Racjonalna organizacja procesów logistycznych może więc stanowić istotne źródło oszczędności.
Zmniejszanie kosztów nie powinno jednak prowadzić do pogorszenia poziomu obsługi odbiorców. Przedsiębiorstwo może przykładowo ograniczyć koszty magazynowania poprzez zmniejszenie wielkości zapasu, jednak zbyt duże ograniczenie zapasów zwiększa ryzyko braku produktów. Podobnie wybór tańszego środka transportu może powodować wydłużenie czasu dostawy. Zadaniem logistyki jest więc poszukiwanie rozwiązania, które pozwala zachować właściwą relację pomiędzy kosztami a poziomem obsługi.
Można zatem stwierdzić, że współczesne rozumienie logistyki jest znacznie szersze niż utożsamianie jej wyłącznie z transportem czy magazynowaniem. Transport i magazynowanie są ważnymi elementami procesów logistycznych, ale stanowią jedynie część szerszego systemu. Logistyka obejmuje bowiem planowanie, organizowanie, realizowanie oraz kontrolowanie przepływu dóbr i informacji, a także koordynowanie wielu związanych z tym działań.
Jako dziedzina wiedzy logistyka zajmuje się natomiast badaniem prawidłowości występujących w tych procesach oraz poszukiwaniem metod ich racjonalnego kształtowania. Korzysta przy tym z dorobku ekonomii, nauk o zarządzaniu, transportu, badań operacyjnych i informatyki. Jej interdyscyplinarny charakter wynika z faktu, że problemy przepływu dóbr nie mogą być rozwiązywane wyłącznie z punktu widzenia jednej dziedziny.
Rozróżnienie logistyki jako działalności praktycznej oraz logistyki jako dziedziny wiedzy pozwala więc lepiej określić jej zakres. W pierwszym przypadku chodzi przede wszystkim o rzeczywiste procesy zachodzące w przedsiębiorstwach i pomiędzy nimi. W drugim natomiast o tworzenie zasad, metod i narzędzi, które pozwalają procesy te analizować, planować i doskonalić. Oba znaczenia pozostają jednak ze sobą ściśle powiązane, ponieważ rozwój wiedzy logistycznej wynika w dużym stopniu z problemów występujących w praktyce gospodarczej, a osiągnięcia teorii znajdują następnie zastosowanie w działalności przedsiębiorstw.
[1] F.J. Beier, K. Rutkowski, Logistyka, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 1995, s.14.
[2] M. Sołtysik, Istota i cechy zarządzania logistycznego,[W] „Gospodarka Materiałowa & Logistyka” 1994, nr 7-8, s.145
[3] L.Garbarski, I. Rutkowski, W. Wrzosem, Marketing. Punkt zwrotny nowoczesnej firmy, PWE, Warszawa 1998, s.390.