Rozwój treści i zakresu procesów logistycznych w rozwiniętych gospodarkach rynkowych możemy w uproszczeniu przedstawić, tak jak na rysunku 1.
Rys. 1. Etapy rozwoju logistyki.
Źródło: Cz. Skowronek Z. Sarjusz-Wolski, Logistyka w przedsiębiorstwie, s. 26.
Rozwój logistyki następował stopniowo i był ściśle związany ze zmianami zachodzącymi w przedsiębiorstwach oraz w ich otoczeniu gospodarczym. Początkowo poszczególne czynności związane z przepływem materiałów i produktów były traktowane jako odrębne funkcje. Transport, magazynowanie, gospodarka zapasami czy realizacja zamówień podlegały różnym komórkom organizacyjnym i nie były ze sobą w pełni koordynowane.
W pierwszym etapie rozwoju logistyki uwaga przedsiębiorstw koncentrowała się przede wszystkim na fizycznej dystrybucji towarów. Najważniejszym problemem było sprawne przemieszczanie gotowych produktów od producenta do odbiorcy. Szczególne znaczenie miały więc takie czynności, jak transport, magazynowanie wyrobów gotowych, kompletowanie zamówień oraz organizacja dostaw.
Podejście takie wynikało z rosnącej skali produkcji i sprzedaży. Przedsiębiorstwa zaczęły obsługiwać coraz większe rynki, a produkty musiały być dostarczane na coraz większe odległości. Wzrost liczby odbiorców i kanałów sprzedaży powodował, że organizacja dystrybucji stawała się coraz bardziej złożona.
W tym okresie działania logistyczne były jednak nadal w znacznym stopniu rozproszone. Poszczególne komórki przedsiębiorstwa realizowały własne zadania i dążyły do osiągania własnych celów. Dział transportu mógł koncentrować się na ograniczaniu kosztów przewozu, magazyn na jak najlepszym wykorzystaniu powierzchni, natomiast dział sprzedaży na zapewnieniu jak najwyższej dostępności produktów.
Brak koordynacji pomiędzy tymi działaniami prowadził niekiedy do sprzecznych decyzji. Przykładowo dążenie do obniżenia kosztów transportu mogło prowadzić do organizowania większych, ale rzadszych dostaw. Powodowało to z kolei konieczność utrzymywania większych zapasów w magazynach. Oszczędności uzyskiwane w jednym obszarze mogły więc powodować wzrost kosztów w innym.
Kolejnym etapem rozwoju było stopniowe integrowanie poszczególnych czynności logistycznych. Zaczęto dostrzegać, że transport, magazynowanie, zapasy i obsługa zamówień tworzą jeden system, a decyzje podejmowane w jednym jego elemencie wpływają na pozostałe.
W tym okresie coraz większego znaczenia nabierała koncepcja całkowitych kosztów logistycznych. Zamiast analizować oddzielnie koszty transportu, magazynowania czy zapasów, zaczęto oceniać ich łączny poziom. Pozwalało to lepiej rozpoznawać zależności występujące pomiędzy różnymi składnikami systemu logistycznego.
Przykładem takiej zależności może być wybór środka transportu. Transport szybszy jest zazwyczaj droższy, ale umożliwia zmniejszenie poziomu zapasów oraz skrócenie czasu realizacji zamówienia. Z kolei transport tańszy i wolniejszy może prowadzić do zwiększenia zapasów w drodze oraz konieczności utrzymywania większych zapasów bezpieczeństwa.
Integracja działań logistycznych zaczęła więc polegać na poszukiwaniu rozwiązania najkorzystniejszego dla całego przedsiębiorstwa, a nie wyłącznie dla pojedynczej komórki organizacyjnej. Zmiana ta miała istotne znaczenie dla dalszego rozwoju logistyki.
Następnym krokiem było rozszerzenie zakresu logistyki poza samą dystrybucję gotowych produktów. Coraz większą uwagę zaczęto zwracać również na przepływy materiałów i surowców do przedsiębiorstwa oraz przepływy występujące w procesie produkcyjnym. W rezultacie zaczęto wyróżniać logistykę zaopatrzenia, produkcji i dystrybucji.
Logistyka zaopatrzenia obejmuje działania związane z dostarczaniem przedsiębiorstwu potrzebnych surowców, materiałów, części oraz innych zasobów. Jej zadaniem jest zapewnienie odpowiedniej ilości materiałów w określonym czasie i miejscu, przy jednoczesnym ograniczaniu kosztów zakupu, transportu i magazynowania.
Logistyka produkcji dotyczy natomiast przepływów materiałów, półproduktów i informacji wewnątrz procesu wytwarzania. Jej znaczenie wzrastało wraz ze zwiększaniem złożoności procesów produkcyjnych i koniecznością dokładniejszego synchronizowania dostaw materiałów z potrzebami poszczególnych stanowisk.
Logistyka dystrybucji koncentruje się na przepływie gotowych produktów od przedsiębiorstwa do odbiorców. Obejmuje ona między innymi zarządzanie magazynami wyrobów gotowych, przygotowanie i kompletowanie zamówień, transport oraz organizację sieci dystrybucji.
Połączenie tych obszarów doprowadziło do powstania bardziej kompleksowego podejścia, w którym przepływ dóbr rozpatrywany jest od źródeł zaopatrzenia aż do końcowego odbiorcy. Takie ujęcie pozwala dostrzegać zależności pomiędzy wcześniejszymi i późniejszymi etapami procesu logistycznego.
W miarę dalszego rozwoju logistyki coraz większego znaczenia nabierało zarządzanie przepływem informacji. Sprawny przepływ materiałów nie jest możliwy bez odpowiednich informacji dotyczących między innymi wielkości popytu, stanów magazynowych, terminów dostaw i planów produkcji.
Informacja stała się więc jednym z podstawowych elementów systemu logistycznego. Pozwala ona planować przepływy, kontrolować ich realizację oraz reagować na pojawiające się zakłócenia. Wraz z rozwojem technologii informatycznych znaczenie tego elementu jeszcze bardziej wzrosło.
Systemy informatyczne umożliwiły między innymi szybsze rejestrowanie stanów magazynowych, planowanie potrzeb materiałowych oraz kontrolowanie realizacji zamówień. Dzięki temu przedsiębiorstwa mogły zmniejszać poziom zapasów i jednocześnie poprawiać terminowość dostaw.
Kolejnym etapem rozwoju było rozszerzenie logistyki poza granice pojedynczego przedsiębiorstwa. Zaczęto zauważać, że sprawność funkcjonowania przedsiębiorstwa zależy nie tylko od organizacji własnych procesów, ale również od działania dostawców, przewoźników, pośredników oraz odbiorców.
W ten sposób rozwinęła się koncepcja zarządzania łańcuchem dostaw. Łańcuch taki obejmuje kolejne podmioty uczestniczące w procesie powstawania i dostarczania produktu. Może rozpoczynać się u dostawcy surowców, następnie obejmować producenta, przedsiębiorstwa transportowe i dystrybucyjne, a kończyć się u klienta.
W podejściu tym ważna staje się koordynacja działań podejmowanych przez wszystkie podmioty należące do łańcucha. Przedsiębiorstwo nie może koncentrować się wyłącznie na swoich wewnętrznych kosztach i wynikach. Decyzje podejmowane przez jeden podmiot wpływają bowiem na pozostałych uczestników przepływu.
Dobrym przykładem może być sposób składania zamówień. Jeżeli odbiorca przekazuje dostawcy nieregularne i trudne do przewidzenia zamówienia, dostawca może być zmuszony do utrzymywania większych zapasów lub rezerw zdolności produkcyjnych. Koszty te mogą następnie znaleźć odbicie w cenie produktu.
Lepsza wymiana informacji pomiędzy uczestnikami łańcucha dostaw pozwala ograniczać takie problemy. Dostawcy mogą otrzymywać informacje o planowanej sprzedaży lub produkcji, dzięki czemu są w stanie wcześniej przygotować odpowiednią ilość materiałów. Z kolei odbiorca może otrzymywać informacje o dostępności produktów i przewidywanych terminach dostaw.
Rozwój logistyki doprowadził więc do coraz większej integracji nie tylko procesów, ale także przedsiębiorstw. Współpraca pomiędzy uczestnikami łańcucha dostaw zaczęła zastępować część tradycyjnych relacji opartych wyłącznie na pojedynczych transakcjach.
Istotnym czynnikiem wpływającym na rozwój logistyki była także globalizacja. Przedsiębiorstwa zaczęły korzystać z dostawców znajdujących się w różnych częściach świata oraz sprzedawać swoje produkty na rynkach międzynarodowych. Spowodowało to znaczne wydłużenie i zwiększenie złożoności łańcuchów dostaw.
W takich warunkach konieczne stało się dokładniejsze planowanie transportu, zapasów i terminów dostaw. Wzrosło także znaczenie przedsiębiorstw świadczących wyspecjalizowane usługi logistyczne, które przejmowały część działań związanych z transportem, magazynowaniem czy obsługą dystrybucji.
Współczesny etap rozwoju logistyki charakteryzuje się także coraz większym wykorzystaniem technologii informatycznych i automatyzacji. Dotyczy to zarówno planowania i sterowania przepływami, jak i samego wykonywania czynności magazynowych i transportowych.
W magazynach wykorzystywane są między innymi systemy automatycznej identyfikacji towarów, terminale mobilne, czytniki kodów oraz rozwiązania umożliwiające bieżące śledzenie stanów magazynowych. Automatyzacja może obejmować również przemieszczanie, sortowanie i kompletowanie towarów.
W transporcie istotne znaczenie ma możliwość monitorowania położenia pojazdów i przesyłek. Dzięki temu przedsiębiorstwo może dokładniej określać terminy dostaw i szybciej reagować na opóźnienia lub inne zakłócenia.
Rozwój handlu elektronicznego spowodował dodatkowo wzrost znaczenia szybkości i elastyczności procesów logistycznych. Klienci oczekują krótkiego czasu realizacji zamówienia, możliwości śledzenia przesyłki oraz wyboru sposobu i miejsca dostawy.
Powoduje to konieczność organizowania procesów logistycznych w sposób umożliwiający obsługę dużej liczby stosunkowo małych zamówień. W tradycyjnej dystrybucji dostawy mogły być kierowane przede wszystkim do hurtowni lub sklepów. W handlu internetowym coraz większa liczba przesyłek trafia natomiast bezpośrednio do odbiorców końcowych.
Zmienia to między innymi sposób organizacji magazynów i transportu. Rosną wymagania dotyczące szybkości kompletowania zamówień, dokładności ich realizacji oraz sprawności obsługi zwrotów.
Wraz z rozwojem logistyki coraz większego znaczenia nabrały również przepływy zwrotne. Początkowo uwaga była skierowana przede wszystkim na przepływ produktów od producenta do klienta. Obecnie istotne są także przepływy odbywające się w kierunku przeciwnym.
Mogą one dotyczyć zwrotów produktów przez klientów, opakowań wielokrotnego użytku, odpadów czy materiałów przeznaczonych do ponownego wykorzystania. Rozwój takich procesów wiąże się zarówno z wymaganiami klientów, jak i ze wzrostem znaczenia ochrony środowiska.
Współczesna logistyka obejmuje zatem znacznie szerszy zakres działań niż w początkowym okresie jej rozwoju. Od zarządzania pojedynczymi czynnościami transportowymi i magazynowymi przeszła do zintegrowanego zarządzania przepływami w całych łańcuchach dostaw.
Można powiedzieć, że kolejne etapy rozwoju logistyki polegały przede wszystkim na poszerzaniu jej zakresu oraz zwiększaniu stopnia integracji. Najpierw integrowano czynności wykonywane wewnątrz pojedynczego przedsiębiorstwa, następnie przepływy zaopatrzeniowe, produkcyjne i dystrybucyjne, a w dalszej kolejności procesy realizowane przez różne przedsiębiorstwa.
Równocześnie zmieniało się znaczenie logistyki w zarządzaniu przedsiębiorstwem. Początkowo była ona traktowana przede wszystkim jako funkcja pomocnicza związana z transportem i magazynowaniem. Wraz ze wzrostem znaczenia poziomu obsługi klienta, szybkości dostaw i kosztów przepływu dóbr logistyka zaczęła odgrywać coraz większą rolę w podejmowaniu decyzji strategicznych.
W wielu przedsiębiorstwach sposób organizacji łańcucha dostaw wpływa obecnie na możliwość konkurowania na rynku. Krótszy czas dostawy, lepsza dostępność produktów czy bardziej elastyczne reagowanie na zmiany popytu mogą stanowić istotną przewagę nad konkurentami.
Rozwój logistyki nie oznacza przy tym, że jej wcześniejsze funkcje przestały być istotne. Transport, magazynowanie, sterowanie zapasami i realizacja zamówień nadal pozostają podstawowymi elementami systemu logistycznego. Zmienił się natomiast sposób ich postrzegania. Są one obecnie traktowane jako wzajemnie powiązane części większego systemu.
Charakterystyczną cechą kolejnych etapów rozwoju logistyki jest więc przechodzenie od działań fragmentarycznych do działań zintegrowanych. Im bardziej rozwinięty jest system logistyczny, tym większe znaczenie ma koordynacja przepływów oraz wymiana informacji pomiędzy uczestnikami procesu.
Rozwój logistyki jest procesem ciągłym i pozostaje związany ze zmianami zachodzącymi w gospodarce. Nowe technologie, zmieniające się oczekiwania klientów oraz rosnąca złożoność łańcuchów dostaw powodują konieczność dalszego doskonalenia sposobów organizacji przepływu dóbr i informacji. Nie zmienia się jednak podstawowa zasada, zgodnie z którą celem logistyki jest zapewnienie sprawnego przepływu produktów przy możliwie korzystnej relacji pomiędzy poziomem obsługi odbiorców a kosztami jego realizacji.