podrozdział pracy mgr
Ruch pielgrzymkowy w XX i XXI w. przeżywa niezwykły rozkwit. Wraz z rozwojem pielgrzymowania rozwinęły się oczywiście także inne dziedziny turystyki. Często pielgrzymowanie nazywane jest „turystyką religijną” co nie jest do końca prawdą, bowiem turystyka religijna kładzie nacisk na przeżycia natury ogólnokulturalnej i poznawczej, a pielgrzymka głównie jest aktem religijnym. Trzeba jednak przyznać, że cechą wspólną migracji religijnych i turystycznych jest sam fakt podjęcia podróży, a więc przemieszczenie przestrzenne. Ponadto – korzystanie z tych samych elementów infrastruktury turystycznej, takich jak: baza noclegowa, gastronomiczna, transport oraz podobny okres największej aktywności, który przypada na dwie pory roku, wiosnę i jesień – nadają tożsamego charakteru tym migracjom. Natomiast podróże te różni przede wszystkim strona motywacyjna, czyli w pierwszym przypadku dotyczy to pobudek religijnych, w drugim pobudek religijno- poznawczych, a w trzecim motywów poznawczych, wypoczynkowych i innych.
„Pielgrzymki należą do zjawisk ponadkonfesyjnych ponadczasowych”- zdaniem prof. Jackowskiego (2005): „Fenomen ten notowano już w odległych epokach historycznych i przetrwał on do czasów współczesnych. Jako zjawisko religijno-społeczne, pielgrzymki podlegały stałej ewolucji. Na ich formy zewnętrzne miały w ciągu stuleci wpływ uwarunkowania natury politycznej, historycznej, kulturowej, a także religijnej. Niezmienna pozostawała natomiast sama istota tych migracji, a więc chęć obcowania z sacrum. Odbywane zbiorowo lub indywidualnie, pielgrzymki stanowią bardzo rozpowszechnioną i popularną formę obrzędów we wszystkich niemal religiach świata. Odbycie każdej pielgrzymki (bez względu na jej długość) wymaga pokonania pewnej przestrzeni sakralnej. Jej celem (w sensie religijnym i przestrzennym) jest dotarcie do świętego miejsca. Ustalone granice oddzielają zazwyczaj takie miejsce od świata zewnętrznego, wyjęte jest ono również spod władzy świeckiej.”
Tak więc każda pielgrzymka ma swój koniec w tzw. Świętym miejscu, do którego przecież zmierzała. Najczęściej są to miejscowości, miasta, osady, wsie ale także rzeki, źródła, drzewa, jaskinie, góry. W miejscach tych możemy spotkać wszelkiego rodzaju wizerunki bóstw, obrazy, rzeźby, mauzolea, groby i relikwie świętych. Pielgrzymi jednak najchętniej kierują się w miejsca, które związane są bezpośrednio z życiem i działalnością twórców religii. Dlatego chrześcijanin podąża do Ziemi Świętej, muzułmanin do Hidżazu, a wyznawca buddyzmu do doliny Gangesu.
Poza samym zmierzaniem do miejsca świętego, istotnym elementem każdej pielgrzymki powinna być modlitwa, która na każdym kroku ożywia uczestników. Ważnym punktem pielgrzymki jest także jej zakończenie, bowiem koniec pielgrzymki nie może oznaczać końca modlitwy. Dlatego często w miejscach do których pielgrzymujemy możemy nabyć różne dewocjonalia przypominające nam o odbytej pielgrzymce i o nieustannej modlitwie. Często powstanie ośrodków kultu religijnego prowadziło niejednokrotnie do rozwoju wokół jednostek osadniczych. Wyspecjalizowane osiedla powstawały także wzdłuż głównych szlaków pielgrzymkowych. Zostały one stworzone z myślą o obsłudze pielgrzyma, zapewniając nocleg, pożywienie. Pielgrzymki wpływają także bezpośrednio na przekształcenie się struktury społeczno-ekonomicznej poszczególnych miejscowości. Dotyczy to głównie rozwoju sektora trzeciego (np. Mekka, Kum, Meszhed, Lourdes). Z ruchem pielgrzymkowym wiąże się także rozwój niektórych gałęzi przemysłu.
Takie czynniki jak: położenie, dostępność komunikacyjna, historia miejsca, infrastruktura żywieniowa i noclegowa czy stopień rozwoju gospodarki, decydowały i nadal będą decydować o roli danego ośrodka pielgrzymkowego. Właśnie te elementy wyznaczają jak bardzo popularny jest owy ośrodek kultu. Popularność ta wyrażana jest zróżnicowanym zasięgiem przestrzennym (ośrodki międzynarodowe, krajowe, regionalne i lokalne) i społecznym. W zależności od religii stopień dostępności miejsc pielgrzymkowych dla wyznawców innej wiary jest zróżnicowany. Najmniej ortodoksyjni w tej kwestii są chrześcijanie. Miejsca kultu tej religii stoją bowiem otworem niemal przed każdym. Bardziej rygorystycznie podchodzą do tego wyznawcy islamu (zwłaszcza w Mekce, Medynie świętych miastach szyitów) czy hinduizmu (Jackowski, 2005).
W historii cywilizacji pewne rzeczy są niezmienne od samego początku ich powstania. Pielgrzymowanie bez wątpienia można do nich zaliczyć, bowiem towarzyszy ludzkości niemal od początku pojawienia się człowieka na ziemi. Człowiek odczuwał zawsze ogromną potrzebę odwiedzania miejsc świętych, wybranych przez samego Boga, gdzie jego obecność była „namacalna” (Jackowski, Sołjan, 2004).
W Starym Testamencie pielgrzymowali patriarchowie, potem Izraelici. Już Święta Rodzina udawała się na pielgrzymkę. Do Jerozolimy szedł jako pielgrzym sam Jezus. Żydzi ze wszystkich narodów odbywali pielgrzymki do Jerozolimy w dzień Pięćdziesiątnicy, aby na ich oczach objawił się sam Duch Święty.
Pielgrzymki stanowią istotną formę przestrzennych przemieszczeń ludności. Zdaniem prof. A. Jackowskiego (2003): „Pielgrzymki stanowią w chrześcijaństwie jeden z publicznych i wspólnotowych wyrazów pobożności. Mają one tradycje sięgające IV w n.e., a ich genezy należy szukać w Biblii. Zawarte w niej pojęcie pielgrzymowania ma charakter metafory i odnosi się do wędrówki człowieka ku wiecznej przyszłości bądź do samego Boga. Pielgrzymami zostali nazwani wszyscy chrześcijanie, którzy mając na uwadze przemijanie tego świata – powinni się uważać za emigrantów bez stałego miejsca zamieszkania, za ciągle wędrujących. Chrześcijanie często też nawiązują do biblijnych wędrówek Abrahama. Chrześcijanie bowiem – pod przewodnictwem Chrystusa – znajdują się nieustannie w drodze. Przez całe swe życie niejako uczestniczy więc w pielgrzymce religijnej” (Jackowski, 2003, s. 145).
Pielgrzym odstawiając na bok dotychczasowe swe życie: rodzinę, dom, pracę wychodzi na drogę ku miejscu świętemu, ale zarazem wchodzi na nową – inną przestrzeń niż zna ją z życia codziennego. Przestrzeń ta będzie dla niego odmienna, jeszcze nie poznana, gdzie dozna niezwykłych przeżyć, które nakreślą go na nowo i uporządkują jego świat. Otaczający pątnika świat stwarza przestrzeń nadzwyczajnych doświadczeń, nie zawsze spotykanych w rodzinnym miejscu. Stanowią one bez wątpienia pomoc w przeżywaniu sacrum, sprzyjają pogłębianiu i wzmaganiu religijnych doznań.
Pielgrzymka bardziej niż inne formy pobożności odpowiada podstawowej antropologicznej prawdzie o tym, że człowiek jest istotą złożoną z ciała i duszy. Swoją religijność wyraża nie tylko sercem i uczuciami, ale całą swoją fizycznością. W pielgrzymce grają rolę ludzkie elementy: doznania wzrokowe, słuchowe, a nawet zapachowe. Pątnik porusza się i egzystuje w geograficznej i przyrodniczej przestrzeni. Stopami swymi dotyka drogi, która prowadzi przez przeróżne tereny. Wzrokiem ogrania piękno natury, jej rozmaitość kształtów i barw. Słucha śpiewu ptaków, szumu drzew i wód. Chłonie zapach lasów, łąk i kwiatów. Także i piękno pomników kultury , z którymi spotyka się w drodze dostarcza mu niezapomnianych przeżyć. Wiele obiektów sakralnych stanowi jednocześnie wybitne dzieła kultury. Jeszcze inne doznania dostarczają specjalnie ukształtowane przestrzenie pielgrzymich szlaków i sanktuariów (np. droga krzyżowa na wzgórze, wysokie schody do świątyni).Wytworzy się pątnicze zwyczaje, w których przestrzenne elementy odgrywają ważną rolę. Wystarczy wymienić chociażby dotknięcie świętej figury czy obmycie w wodzie z cudownego źródła.
Powracając do przyrodniczej przestrzeni, która charakteryzuje się bogatą różnorodnością kształtów, warto zwrócić uwagę na symbol góry w pielgrzymowaniu. Często sanktuaria czy miejsca święte wznoszone są na terenach wyżynnych i wzniesieniach, gdzie pielgrzym niekiedy musi pokonać niełatwą drogę. Poprzez usytuowanie sanktuarium na owej górze, człowiek znajduje się bliżej Boga, a więc bliżej sfery sacrum pielgrzymki. W tradycji religijnej droga pod górę przyjmuje znaczenie ofiary składanej w określonej intencji, z którą zmierza się do świętego miejsca, sanktuarium. Na rycinie 1 widzimy uroczo położony klasztor na Świętym Krzyżu, który jest doskonałym tego przykładem.
Ryc. 1. Opactwo Święty Krzyż na szczycie Łysej Góry
Niektóre religie szczególnie sprzyjają pielgrzymkom przez swoje bardzo rygorystyczne nakazy wiary (islam) lub przez przypisywanie tym migracjom podstawowego niemal czynnika warunkującego uzyskanie ostatecznego zbawienia. W islamie pielgrzymka do Mekki stanowi jeden z pięciu filarów tej religii, których wypełnianie należy do obowiązków każdego muzułmanina. W hinduizmie pielgrzymka uważana jest za jedną z głównych praktyk religijnych, które powinien wypełniać wierny. Hindusi wierzą, że pielgrzymowanie stanowi bardzo istotny element wędrówki człowieka do uzyskania ostatecznego wyzwolenia. Według tradycji buddyjskiej, główne miejsca pielgrzymkowe miał wskazać sam Budda. Ważną rolę odgrywają pielgrzymki w judaizmie, zwłaszcza wędrówki do Jerozolimy i na groby świętych cadyków.
Przestrzeń – jaką pokonuje pielgrzym, w którą wchodzi – staje się swojego rodzaju pośrednikiem jego spotkania z Bogiem. Przeróżne znaki, które odkrywa on podczas drogi i u jej celu, w sanktuarium, rozbudzają wyobraźnię i przyczyniają się do wzrostu jego wiary i nadziei. Można przez to powiedzieć, że pielgrzym przemieszczając się w geograficznej przestrzeni, jednocześnie znajduje się bliżej Boga. Pielgrzymka wprowadza go z tej ziemskiej rzeczywistości i prowadzi do wiecznego celu- Boga.
Ważną rolę przestrzeni sakralnej dostrzegł także Jan Paweł II, który powiedział: „Liczne sanktuaria rozwijające się w przestrzeni, tworzące swojego rodzaju „geografię wiary” umożliwiły otwarcie w sercach ludzkich „wewnętrznej przestrzeni”, w której osoba wierząca może spotkać się z przedwiecznym Bogiem obdarzając go swoimi łaskami”. Innym bardzo istotnym czynnikiem- który sprawia, że wierzący decyduje się na podjęcie pielgrzymki – jest jej intencja. Ona to sprawia, iż pielgrzymka ze zwykłego pokonywania następnych kilometrów, staje się czymś o wiele głębszym. Droga do Boga ku miejscom świętym tworzy swego rodzaju przestrzeń ułatwiającą wewnętrzną koncentrację, wyciszenie się i skierowanie myśli na sprawy mniej przyziemne. Taka przestrzeń nosi nazwę – „oikos”. Takie elementy przestrzenne jak: obecność religijnych budowli czy położenie wśród piękna przyrody, sprzyjają do kontemplacji i pobudzenia religijnej wyobraźni.
Pielgrzymka jako swego rodzaju przestrzeń sacrum czy przeżycie duchowe, głównie rozpoczyna się i kończy w wierze człowieka. Ilość kilometrów w tym przypadku nie jest rzeczą nadrzędną. O wiele ważniejsze jest przejście przez niego jakiegoś odcinka drogi motywowane religijnie, z intencją wykonania kultycznych czynności, mające za zadanie zbliżenie do świętego celu.