prace

Wady starego systemu emerytalnego

5/5 - (1 vote)

Wadami starego systemu były:

  1. Brak samowystarczalności finansowej Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – wydatki na system ubezpieczeń społecznych osiągnęły poziom ponad 15% Produktu Krajowego Brutto ( PKB ), podczas gdy w Europie Zachodniej nie przekraczają 11% PKB. Chcąc utrzymać obecny poziom świadczeń socjalnych w 2035r. należałoby ustalić wydatki na poziomie 22% PKB. Ponadto, przy utrzymaniu obecnych zasad finansowania systemu ubezpieczeń, aby zrównoważyć wydatki z dochodami budżetu państwa, należałoby naliczać składkę na ubezpieczenia społeczne na poziomie 60% wynagrodzenia już od 2020 roku.
  2. Brak poczucia bezpieczeństwa – do roku 2035 obecny, nie zreformowany system byłby bankrutem,
  3. Bardzo wysokie składki – 45% to jedna z wyższych składek na świecie,
  4. Brak przejrzystości – uczestnicy nie byli w stanie kontrolować wysokości przyszłej emerytury w czasie swojego życia zawodowego,
  5. System nie motywował do efektywnej pracy – wysokość zarobków i długość stażu pracy miała tylko nieznaczny wpływ na wysokość emerytury.

Ludzie aktywni zawodowo, otrzymujący wysokie wynagrodzenia i płacący od tych wynagrodzeń wysokie składki na ubezpieczenie społeczne, nie otrzymywali świadczeń na poziomie odpowiadającym wcześniej wpłaconym środkom ponieważ:

  • podstawa wymiaru świadczenia ograniczona była do 250% średniej płacy natomiast składka naliczana była od pełnego wynagrodzenia,
  • każdy rok pracy liczył się do emerytury jednakowo, po1,3 % podstawy wymiaru świadczenia co oznacza, że nie opłacało się pracować dłużej,
  • do wyliczenia emerytury przyjmowane były zarobki jedynie z części okresu pracy zawodowej.

Według badań Centrum Badań Opinii Społecznej 65% pracujących Polaków uważało stary system emerytalny jako zły lub raczej zły.[1]

Kryzys systemu repartycyjnego dotknął nie tylko Polskę, ale także systemy repartycyjne oparte na zasadzie zdefiniowanego świadczenia w innych krajach, co spowodowane było między innymi pogorszeniem demograficznego współczynnika obciążenia. Jednak w Polsce był on pogłębiony szczególnie nieefektywnym zestawem specjalnych uregulowań, zarówno typowych dla większości byłych centralnie planowanych gospodarek (takich jak niski wiek emerytalny i szerokie uprawnienia branżowe), jak i wyłącznie dla Polski (takich jak masowo przyznawane renty inwalidzkie). Ponadto w początku lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych uchwalano dodatkowe przywileje i specjalne przepisy bez zwracania uwagi (szczególnie w latach osiemdziesiątych) na konsekwencje finansowe. Powstały trudności w zapewnieniu finansowej wydolności Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W konsekwencji, stopa składek wzrosła szybko z 25% w 1981 r. do 38% w latach 1987-1989 i do 45% obecnie. Było to spowodowane następującymi czynnikami:

  • nagły wzrost liczby nowych emerytów, szczególnie w 1991r.
  • zmniejszenie liczby osób płacących składki w wyniku zmniejszenia zatrudnienia
  • wzrost faktycznej wartości emerytur w stosunku do płac realnych.

—

[1] Badania CBOS z grudnia 1998 roku

Filary zreformowanego systemu ubezpieczeń społecznych

5/5 - (1 vote)

Jak już wspomniano w poprzednim rozdziale nowy system ubezpieczeń społecznych opierał będzie się na trzech filarach.

Rysunek 4. Filary nowego zreformowanego systemu ubezpieczeń społecznych.

Źródło: opracowanie własne.

I FILAR

Podstawowa część nowej emerytury była – jak dzisiaj – wypłacana przez ZUS i finansowana z bieżących składek wszystkich pracujących. Wprowadzono jednak szereg zmian, na czele z przyjęciem dwóch prostych zasad:

  • im więcej wpłacisz teraz w postaci składek, tym większą otrzymasz emeryturę na starość,
  • im później przejdziesz na emeryturę, tym większą będzie dostawać emeryturę.

Każdy pracownik miał w ZUS-ie indywidualne konto, na którym były (i są) zapisywane wszystkie wpłacone przez niego składki. Gromadzony przez każdego z nas wkład został nazwany Międzypokoleniowym Kapitałem Uprawnień Emerytalnych (MKUE). Mówiąc prościej, „fizyczne” pieniądze będą co prawda wypłacane obecnym emerytom, jednak wysokość składki i długość stażu pracy będzie rejestrowana na naszym prywatnym rachunku. Zgromadzone w ten sposób oszczędności miały też oprocentowane, tj. waloryzowane wraz ze wzrostem funduszu płac w skali całego kraju. Mogliśmy też być regularnie (np. dwa razy do roku) informowani o stanie naszego konta, a także o tym, jaka będzie wielkość naszej przyszłej emerytury w różnych momentach zakończenia pracy zawodowej. W momencie przejścia na emeryturę stan naszego konta posłużył do obliczenia jej wysokości.

Prawa do emerytury uzyskane przed 1 stycznia 1999 roku zostały w momencie wprowadzenia w życie nowego systemu przeliczone na teoretyczną „starą emeryturę”. Uzyskana suma utworzy nasz indywidualny kapitał początkowy, który zostanie zapisany na naszych indywidualnych kontach w ZUS. Nie stracimy zatem nabytych dotychczas uprawnień emerytalnych.

Emerytura w nowym systemie zostanie uwolniona od elementów, które nie zależą od stażu pracy i wysokości składki (zaliczanie okresu studiów, wojska, uprawnienia branżowe itd.). Takie rozwiązanie nie tylko jest sprawiedliwe (wszyscy płacący składki mają takie same prawa), ale też utrudni politykom manipulowanie przy systemie emerytalnym, np. poprzez wynagradzanie jednych grup kosztem innych. Wyjątkiem będą urlopy wychowawcze.

Obecnie mają one wpływ na wysokość emerytury jako tzw. okresy nieskładkowe. W nowym systemie składkę za kobiety będące na urlopach wychowawczych zapłaci budżet państwa. W ten sposób okres ten będzie się liczył do emerytury, ale nie będzie finansowany ze składek pozostałych ubezpieczonych. Ponadto przyszłe świadczenie (tj. emerytura bądź renta) będzie waloryzowane – tak jak obecnie – według wzrostu emeryckiego koszyka cen towarów i usług.

Zasadnicza część nowej emerytury, gromadzona i wypłacana w ramach tzw. I filaru, miała całkowitą gwarancję państwa.

II FILAR

Zasada działania II filaru była prosta. W końcu 1998 roku powstały prywatne fundusze emerytalne. Każdy uczestnik II filaru miał prawo wybrać jeden z konkurujących funduszy, a także po dwóch latach uczestnictwa będzie mógł bezpłatnie zmienić swój fundusz na inny, np. przynoszący większe zyski. Ponad 1/3 jego składki emerytalnej był inwestowana w akcje i inne papiery wartościowe przez Powszechne Towarzystwo Emerytalne (PTE), prywatną spółkę akcyjną zarządzającą wybranym przez nas funduszem emerytalnym. Składka była przeliczana na jednostki, których wartość miały się zmieniać wraz z sytuacją na rynku finansowym. Za te jednostki mieliśmy móc w momencie przechodzenia na emeryturę wykupić w jednym ze specjalnych Zakładów Emerytalnych taki rodzaj dożywotniego świadczenia emerytalnego, jaki będzie nam odpowiadał. Miało ich być bowiem kilka rodzajów (emerytura indywidualna, małżeńska itp.). Zgromadzone w funduszu emerytalnym środki można było dziedziczyć.

III FILAR

Poza ubezpieczeniami o charakterze obowiązkowym w nowym polskim systemie emerytalnym przewidziano też miejsce dla indywidualnej dobrowolnej zapobiegliwości. Mogliśmy zatem po prostu wydać zarobione pieniądze na bieżące potrzeby, mogliśmy też ich część ulokować w komercyjnym towarzystwie ubezpieczeniowym, złożyć na długoletnim rachunku bankowym, wykupić obligacje Skarbu Państwa, akcje na giełdzie, bądź też jednostki uczestnictwa któregoś z otwartych funduszów inwestycyjnych (powierniczych). Najbardziej korzystną formą oszczędności na starość w ramach III filaru miały być jednak Pracownicze Programy Emerytalne (PPE). [o czym jest mowa w dalszej części tej pracy mgr]

Wyliczenie kapitału początkowego dla osób, które rozpoczęły pracę przed wprowadzeniem nowego systemu

5/5 - (1 vote)

Rysunek 6. Wyliczenie kapitału początkowego dla osób, które rozpoczęły pracę przed wprowadzeniem nowego systemu

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych ZUS

Przyszłe świadczenie (tj. emerytura bądź renta) będzie waloryzowane – tak jak obecnie – według wzrostu koszyka cen towarów i usług. Zasadnicza część nowej emerytury, gromadzona i wypłacana w ramach tzw. I filaru, będzie miała całkowitą gwarancję państwa.

Poniższa tabela przedstawia zasady przyznawania emerytury w starym i nowym systemie.

Tabela 1. Stare i nowe zasady przyznawania emerytur w pierwszym filarze

ZASADA STARE UREGULOWANIA NOWE UREGULOWANIA
Formuła emerytalna E = 0.24 x B + 1.3% * PW x lata składkowe + 0.7 %* PW x lata nieskładkowe

E-emerytura; B- płaca krajowa, średnia z poprzedniego kwartału; PW-podstawa wymiaru

 E = K/G

K-kapitał emerytalny ubezpieczonego składający się ze składek na ubezpieczenie społeczne z uwzględnieniem wzrostu płac

G-współczynnik oczekiwanej długości trwania życia w momencie decyzji przejścia na emeryturę
Minimalny okres ubezpieczenia 20 lat dla kobiet, 25 lat dla mężczyzn 25 lat
Minimalna emerytura Tak, finansowana ze składek Tak, różnica między wyznaczoną kwotą a obliczoną emeryturą finansowana ze składek i – w razie konieczności – dopełniana z budżetu
Okresy nieskładkowe uwzględnione w okresie ubezpieczenia Niższy (0.7) współczynnik kumulacji za lata nieskładkowe Nie istnieje
Zaliczanie dodatkowo do okresu składkowego Okresy służby wojskowej, służby w policji, zasiłku macierzyńskiego, pracy przymusowej Każdy okres, w którym faktycznie nie płaci się składki musi być pokryty wpłatami do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z budżetu lub innych źródeł
Wiek emerytalny 60 lat (kobiety) i 65 lat (mężczyźni), jeśli spełniony warunek minimalnego okresu składkowego, ale rzeczywisty wiek emerytalny 55 (kobiety) i 59 (mężczyźni) Nie ma ustawowego wieku emerytalnego. Jest tylko wiek minimalny (62 lata dla obu płci). Spodziewany rzeczywisty wiek emerytalny ok. 65 lat
Indeksacja emerytur Cenowa według tzw. „koszyka emerytalnego”. Możliwość wzięcia pod uwagę ruchu płac Cenowa według tzw. „koszyka emerytalnego”. Możliwość wzięcia pod uwagę ruchu płac
Opodatkowanie Emerytury opodatkowane (składki wolne od podatku) Emerytury opodatkowane (składki wolne od podatku)
Wczesna emerytura Rozbudowany system przywilejów dla pracujących w szczególnych warunkach i szczególnym charakterze Nie istnieje, jeśli ktoś idzie na emeryturę wcześniej, otrzymuje odpowiednio obniżoną emeryturę
Opóźniona emerytura Nieznaczny wpływ na wysokość emerytury Bardzo duży wpływ na wysokość emerytury
Emerytury mundurowe Specjalny, znacznie korzystniejszy system Docelowo – pewne ujednolicenie z systemem powszechnym

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: M. Czechowska, Reforma emerytalna. Poradnik. Ubezpieczenia społeczne po reformie, Wydawnictwo   A.D. Drągowski, Warszawa 1999 r., s.5-16

Sposób wyliczania emerytury w I filarze

5/5 - (1 vote)

Od 1 stycznia 1999 roku obowiązywał w Polsce nowy system ubezpieczeń emerytalnych. Miała to być ulepszona wersja systemu mieszanego dostosowana do polskich warunków.

Rysunek 5. Sposób wyliczania emerytury w I filarze

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych ZUS

Twórcy reformy założyli, że docelowo wszyscy przyszli emeryci otrzymają pieniądze z co najmniej dwóch źródeł: ze zreformowanego ZUS (tzw. I filar), a także z prywatnych funduszy emerytalnych (tzw. II filar) oraz emerytury dobrowolne w ubezpieczeniach uzupełniających (tzw. III filar).

Wprowadzenie nowego systemu oznaczało coś innego dla różnych grup wiekowych: Osoby starsze urodzone przed 1 stycznia 1949 r. pozostały w obecnym starym systemie zachowując wszystkie uprawnienia emerytalne.

Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 roku i przed 1 stycznia 1969 r. mają wybór: albo mają prawo do całej swojej składki emerytalnej na w pełni gwarantowany przez państwo I rynek finansowy (II filar). są obowiązkowo ubezpieczeni w obu filarach, ich składka emerytalna jest dzielona między I i II filar w stosunku ok. 1/3 do 2/3 Wysokość składek na ubezpieczenia społeczne dla wszystkich grup wiekowych jest początkowo taka sama jak obecnie – 45 procent to pensja.

Ponad połowa składki przeznaczona jest na emerytury, a pozostała część na emerytury i inne świadczenia. Wraz z wprowadzeniem nowego systemu możliwe będzie obniżenie składki nawet o 36% w ciągu najbliższych dwudziestu lat. Pensja. W takim przypadku składka, która przepływa przez I filar zostanie zmniejszona – od pracy do emerytury. Dodatkowo premia nie jest naliczana od całkowitego wynagrodzenia, ale maksymalnie na 250%. Średnia płaca krajowa.

W nowym systemie utrzymana zostanie emerytura minimalna (415 zł od 1 stycznia 1999 roku). Wypłacana jest osobom, które nie otrzymują wyższych emerytur z pierwszego i drugiego filaru nowego systemu przekracza minimalny wiek i osiągnął ustawowy minimalny wiek emerytalny (mężczyźni 65 lat z 25-letnim stażem pracy, kobiety 60-letnim stażem pracy 20 lat).

Cel reformy emerytalnej

5/5 - (1 vote)

Celem reformy było stworzenie systemu emerytalnego, w którym:

  • emerytura będzie dawała poczucie bezpieczeństwa na starość,
  • emerytura będzie zależała od wysokości opłacanych przez pracownika składek i długości czasu pracy, a nie od zmieniających się nieustannie przepisów,
  • system emerytalny nie będzie wymagał dofinansowywania z budżetu, ale będzie wspierał rozwój gospodarczy Polski. 

Rysunek 3. Przepływ składek w nowym systemie (po ubruttowieniu).

Źródło: B. Hadyniak, J. Monkiewicz, Fundusze Emerytalne. II Filar, Poltext, Warszawa 1999, s.27

W nowym systemie emerytalnym wysokość emerytury będzie ,ściśle związana z sumą wpłaconych składek i wiekiem przejścia na emeryturę. Obecnie emerytury są wypłacane ze składek pokolenia pracującego (jest to tak zwany system umowy pokoleniowej). W nowym systemie część emerytury będzie pochodziła ze składek aktualnie pracujących, a część – z kapitału odłożonego przez emeryta w ciągu jego życia zawodowego (składki każdego będą inwestowane i pomnażane i z tak powstałego kapitału wypłacane będą emerytury). Docelowo przyszli emeryci będą otrzymywać świadczenie z tych dwóch obowiązkowych źródeł (I i II filar) i z trzeciego dobrowolnego (III filar), o ile się wcześniej dodatkowo ubezpieczą.

I filar będzie oparty – podobnie jak to jest w starym systemie – na przepływie składki od pracujących do emerytów. Jednak wysokość świadczenia – inaczej niż dotychczas – będzie ściśle związana z odnotowywaną na indywidualnym koncie sumą odprowadzonych składek. Do I filaru będzie wpływało około 2/3 obowiązkowej składki emerytalnej.

II filar – kapitałowy – stanowi nowość. Polega on na tym, że część składki będzie bezpiecznie inwestowana w ramach funduszy emerytalnych. Z tych pieniędzy potem będzie wypłacana część emerytury. Inwestycje te będą również powiększać zasoby kapitałowe polskiej gospodarki i pobudzać jej rozwój. Do II filaru (czyli funduszy emerytalnych) będzie wpływało około 1/3 obowiązkowej składki emerytalnej.

III filar obejmie wszelkie formy dobrowolnych ubezpieczeń, w tym niektóre wspierane przez państwo (np. Pracownicze Programy Emerytalne).[3]

[3] B. Hadyniak, J. Monkiewicz, Fundusze emerytalne, s.31-42.