Jak już wspomniano w poprzednim rozdziale nowy system ubezpieczeń społecznych opierał będzie się na trzech filarach.
Rysunek 4. Filary nowego zreformowanego systemu ubezpieczeń społecznych.
Źródło: opracowanie własne.
I FILAR
Podstawowa część nowej emerytury była – jak dzisiaj – wypłacana przez ZUS i finansowana z bieżących składek wszystkich pracujących. Wprowadzono jednak szereg zmian, na czele z przyjęciem dwóch prostych zasad:
- im więcej wpłacisz teraz w postaci składek, tym większą otrzymasz emeryturę na starość,
- im później przejdziesz na emeryturę, tym większą będzie dostawać emeryturę.
Każdy pracownik miał w ZUS-ie indywidualne konto, na którym były (i są) zapisywane wszystkie wpłacone przez niego składki. Gromadzony przez każdego z nas wkład został nazwany Międzypokoleniowym Kapitałem Uprawnień Emerytalnych (MKUE). Mówiąc prościej, „fizyczne” pieniądze będą co prawda wypłacane obecnym emerytom, jednak wysokość składki i długość stażu pracy będzie rejestrowana na naszym prywatnym rachunku. Zgromadzone w ten sposób oszczędności miały też oprocentowane, tj. waloryzowane wraz ze wzrostem funduszu płac w skali całego kraju. Mogliśmy też być regularnie (np. dwa razy do roku) informowani o stanie naszego konta, a także o tym, jaka będzie wielkość naszej przyszłej emerytury w różnych momentach zakończenia pracy zawodowej. W momencie przejścia na emeryturę stan naszego konta posłużył do obliczenia jej wysokości.
Prawa do emerytury uzyskane przed 1 stycznia 1999 roku zostały w momencie wprowadzenia w życie nowego systemu przeliczone na teoretyczną „starą emeryturę”. Uzyskana suma utworzy nasz indywidualny kapitał początkowy, który zostanie zapisany na naszych indywidualnych kontach w ZUS. Nie stracimy zatem nabytych dotychczas uprawnień emerytalnych.
Emerytura w nowym systemie zostanie uwolniona od elementów, które nie zależą od stażu pracy i wysokości składki (zaliczanie okresu studiów, wojska, uprawnienia branżowe itd.). Takie rozwiązanie nie tylko jest sprawiedliwe (wszyscy płacący składki mają takie same prawa), ale też utrudni politykom manipulowanie przy systemie emerytalnym, np. poprzez wynagradzanie jednych grup kosztem innych. Wyjątkiem będą urlopy wychowawcze.
Obecnie mają one wpływ na wysokość emerytury jako tzw. okresy nieskładkowe. W nowym systemie składkę za kobiety będące na urlopach wychowawczych zapłaci budżet państwa. W ten sposób okres ten będzie się liczył do emerytury, ale nie będzie finansowany ze składek pozostałych ubezpieczonych. Ponadto przyszłe świadczenie (tj. emerytura bądź renta) będzie waloryzowane – tak jak obecnie – według wzrostu emeryckiego koszyka cen towarów i usług.
Zasadnicza część nowej emerytury, gromadzona i wypłacana w ramach tzw. I filaru, miała całkowitą gwarancję państwa.
II FILAR
Zasada działania II filaru była prosta. W końcu 1998 roku powstały prywatne fundusze emerytalne. Każdy uczestnik II filaru miał prawo wybrać jeden z konkurujących funduszy, a także po dwóch latach uczestnictwa będzie mógł bezpłatnie zmienić swój fundusz na inny, np. przynoszący większe zyski. Ponad 1/3 jego składki emerytalnej był inwestowana w akcje i inne papiery wartościowe przez Powszechne Towarzystwo Emerytalne (PTE), prywatną spółkę akcyjną zarządzającą wybranym przez nas funduszem emerytalnym. Składka była przeliczana na jednostki, których wartość miały się zmieniać wraz z sytuacją na rynku finansowym. Za te jednostki mieliśmy móc w momencie przechodzenia na emeryturę wykupić w jednym ze specjalnych Zakładów Emerytalnych taki rodzaj dożywotniego świadczenia emerytalnego, jaki będzie nam odpowiadał. Miało ich być bowiem kilka rodzajów (emerytura indywidualna, małżeńska itp.). Zgromadzone w funduszu emerytalnym środki można było dziedziczyć.
III FILAR
Poza ubezpieczeniami o charakterze obowiązkowym w nowym polskim systemie emerytalnym przewidziano też miejsce dla indywidualnej dobrowolnej zapobiegliwości. Mogliśmy zatem po prostu wydać zarobione pieniądze na bieżące potrzeby, mogliśmy też ich część ulokować w komercyjnym towarzystwie ubezpieczeniowym, złożyć na długoletnim rachunku bankowym, wykupić obligacje Skarbu Państwa, akcje na giełdzie, bądź też jednostki uczestnictwa któregoś z otwartych funduszów inwestycyjnych (powierniczych). Najbardziej korzystną formą oszczędności na starość w ramach III filaru miały być jednak Pracownicze Programy Emerytalne (PPE). [o czym jest mowa w dalszej części tej pracy mgr]