Tradycja historyczna systemu ubezpieczeń związana z ryzykiem utraty zdrowia (choroba, wypadek przy kielni) sięga średniowiecza w Europie, kiedy to powstawały organizacje zrzeszające pracowników wykonujących określone zawody w tzw. cechach rzemieślniczych, a następnie górników zatrudnionych w kopalniach soli, węgla kamiennego, rudy żelaza i metali szlachetnych.
Organizacje cechowe zbierały fundusze z dobrowolnych składek członków, tworząc fundusze, z których następnie finansowano zasiłki pogrzebowe i chorobowe.
Na początku XIX wieku, w związku z dynamicznym rozwojem klasy robotniczej w wielu krajach Europy Zachodniej, powstały kasy Brac, których członkami są głównie górnicy zatrudnieni w przemyśle wydobywczym. SKOK-i opłacały ze składek przede wszystkim świadczenia chorobowe i pogrzebowe, a także odszkodowania za wypadki przy pracy.
W czasie reformy społecznej kanclerza Rzeszy Niemiec Otto Bismarcka, w latach 1883-1889 powstały pierwsze akty prawne wprowadzające system ubezpieczeń społecznych: [1]
- Ustawa o ubezpieczeniu zdrowotnym robotników (pracowników fizycznych) -1883,
- Ustawa o ubezpieczaniu wypadków przy pracy (1884),
- Ustawa o ubezpieczeniach emerytalnych i rentowych (1889).
Te rozwiązania prawne zostały rozszerzone i rozwinięte w 1911 r. w ustawie.
o ubezpieczeniach społecznych w Rzeszy Niemieckiej, a przyjęte w niej rozwiązania szybko rozpowszechniły się m.in w Cesarstwie Austro-Węgierskim i Wielkiej Brytanii (głównie w Wielkiej Brytanii – George Lloyd), a po I wojnie światowej w II Rzeczypospolitej.
Polskie Kasy Chorych okresu międzywojennego
Koncepcje polskiego ustawodawstwa ubezpieczeniowego powstały już w 1917 r., początkowo w Departamencie Pracy Radcy Stanu, następnie w Ministerstwie Opieki Społecznej i Ochrony Pracy Rady Regencyjnej. Ze względu na spuściznę pozostawioną przez najeźdźców zastosowano od nich rozwiązania „modelu Bismarkowskiego”.
(w Europie model ten występuje w Niemczech, Austrii, Belgii, Szwajcarii) niektóre z tych rozwiązań zostały wyeliminowane dopiero w wyniku wprowadzenia w Polsce Ludowej „modelu Siemaszko”, którego głównymi cechami były:[2]
- finansowanie ochrony zdrowia z budżetu państwa w oparciu o zasadę centralnego planowania,
- państwowa organizacja świadczenia usług (państwowa instytucja opieki zdrowotnej),
- brak sektora prywatnego w służbie zdrowia (państwo jest właścicielem jednostek świadczących usługi, klinik, szpitali, aptek itp., A personel medyczny jest opłacany).
W ustawodawstwie okresu międzywojennego możemy wyróżnić 2 okresy:
- lata 1920-1930 utworzenie kas chorych i zakładów ubezpieczeń zdrowotnych
- 1933 – do początku II wojny światowej centralizacja systemu ubezpieczeń społecznych i utworzenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
W pierwszym okresie dekady ubezpieczeń chorobowych polskie pojęcia znalazły odzwierciedlenie w dwóch podstawowych aktach prawnych:
- Ustawa z dnia 19 maja 1920 r. o obowiązkowym ubezpieczeniu od choroby (Dz. U. z 1920 r. Nr 44 poz. 276)
- Rozporządzenie z dnia 29 listopada 1930 r. – w sprawie organizacji i funkcjonowania zakładów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. RP z 1930r.nr 81 poz. 635).
Polskie Kasy Ubezpieczeń Zdrowotnych były głównie terytorialne (gminne i powiatowe), a ich członkowie byli obowiązkowi: pracownicy-robotnicy, pomoc domowa, pracownicy rolni oraz funkcjonariusze administracji rządowej i samorządowej.
Projekty reform opieki zdrowotnej w latach 90.
Nieefektywność finansowania budżetowego ochrony zdrowia w Polsce była już zaznaczona pod koniec lat 80. i związana była głównie z powolnym, ale stałym spadkiem wydatków. Już podczas rozmów „okrągłego stołu” pod tzw. podstosem zdrowia pojawiły się pierwsze propozycje zmiany modelu finansowania uwzględniającego pozabudżetowe, ubezpieczeniowe formy pozyskiwania środków. We wrześniu 1992 r. w przyjętym przez rząd Hanny Suchockiej dokumencie programowym „Zabezpieczenie społeczne obywateli” zasygnalizowano konieczność przygotowania ustawy o zakresie świadczeń zdrowotnych gwarantowanych przez państwo. W grudniu 1992 r. do Komitetu Społecznego Rady Ministrów wpłynęły dwa projekty założeń ubezpieczenia zdrowotnego. W marcu 1993 r. Komitet Społeczny Rady Ministrów dwukrotnie omawiał zmienione i uzupełnione wersje projektu bez widocznych rezultatów.[3]
W listopadzie na wniosek nowego Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej powołano Zespół ds. Przygotowania Założeń oraz Projekt Ustawy o Powszechnym Ubezpieczeniu Zdrowotnym. Ostatecznie 6 lutego 1997 r. zaprezentowano ostateczną wersję ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym, która została przyjęta przez parlament i podpisana przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego. Po kolejnych zmianach w rządzie, w wyniku prac podjętych przez nową pełnomocnika ds. wprowadzenia powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego Anny Knysok, do pierwotnego tekstu ustawy wprowadzono ponad 150 poprawek, istotnie zmieniając większość przyjętych regulacji prawnych, w tym obniżenie procentu składki z 10% do 7,5% (nowelizacja z lipca 1998 r.).
Zgodnie z terminami przyjętymi w nowelizacji, powszechne ubezpieczenie zdrowotne zostało wprowadzone od 1 stycznia 1999 r., a regionalna i branżowa kasa ubezpieczeń zdrowotnych dla Służb Mundurowych stała się instytucjami ubezpieczeniowymi. Do tej pory wprowadzono już 22 zmiany do ustawy, a ostatnia, zwana „dużą”, weszła w życie we wrześniu 2001 r.
Głównym celem ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym było, zgodnie z założeniami, zastąpienie nieefektywnego systemu budżetowego finansowania ochrony zdrowia nowym, mieszanym, ubezpieczeniowym i budżetowym modelem, w którym powołane instytucje ubezpieczeniowe kas chorych z utworzonych funduszy miały zapewnić wszystkim ubezpieczonym na równych zasadach określony pakiet świadczeń rzeczowych, w tym świadczeń zdrowotnych. oraz dostawa leków, artykułów sanitarnych i innych środków leczniczych i rehabilitacyjnych w przypadku: choroby, urazu, ciąży, porodu i połogu oraz wad wrodzonych.[4]
Narodowy Fundusz Ochrony Zdrowia
Na posiedzeniu plenarnym Sejmu 17 grudnia posłowie przyjęli ustawę o ubezpieczeniach w Narodowym Funduszu Zdrowia. W uchwalonej ustawie Sejm zdecydował, że składka na ubezpieczenie zdrowotne wzrośnie w 2003 r. do poziomu 8 proc. dochodu ubezpieczonego, a w latach 2004-2007 wzrośnie o 0,25 proc. podstawy wymiaru składki. Wzrost składki powyżej 7,75 proc. zostanie pokryty przez podatnika z własnej kieszeni.
W dniu 17 lutego 2003 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej podpisał ustawę o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym w Narodowym Funduszu Zdrowia.
Zdaniem prezydenta głównym argumentem przemawiającym za podpisaniem ustawy był katastrofalny stan służby zdrowia spowodowany m.in. nieudaną reformą systemu realizowaną od 1999 roku. Narodowy Fundusz Zdrowia ma rozwiązać problem nierówności w różnych częściach Polski środków przeznaczonych na świadczenia i pozwoli na podejmowanie bardziej racjonalnych decyzji dotyczących finansowania ochrony zdrowia. [5]
Aleksander Kwaśniewski stwierdził, że podstawowym faktem przeciwko ustawie jest znaczny wzrost wydatków na opiekę medyczną. Dodał jednak, że takie wydatki są konieczne. Przyczyną takiej sytuacji jest starzenie się polskiego społeczeństwa.
Konsekwencją podpisania ustawy przez Prezydenta jest:[6]
- likwidacja kas chorych i utworzenie Funduszu z 16 oddziałami wojewódzkimi w ich miejsce
- odgórne zatwierdzanie przez Ministra Zdrowia planów zabezpieczenia świadczeń zdrowotnych i planów finansowych dla całego kraju
- zachowanie prawa wyboru lekarza podstawowej opieki zdrowotnej i szpitala.
Schemat nowego systemu ubezpieczeń zdrowotnych pokazano na rysunku.
Rys.2.1. Powszechny system ubezpieczeń zdrowotnych po planowanej reformie
Źródło: UNZA, PAP z 18.03.2003
Powołanie Narodowego Funduszu Zdrowia to powrót do systemu polegającego na centralnej dystrybucji środków i sprawowaniu kontroli nad pacjentem. Ustawa o Narodowym Funduszu Zdrowia nie da wzrostu wydatków na ochronę zdrowia w 2003 r., ale może pozwolić na wypracowanie ujednoliconych zasad kontraktowania, a w 2004 r. – zrówna ceny świadczeń zdrowotnych w poszczególnych województwach. [7]
[1] A.Koronkiewicz ,Historia projektu ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym. Materiały informacyjne Centrum Organizacji i Ekonomiki Opieki Zdrowotnej, Warszawa, 2001, s.10
[2] Tamże,s.42
[3] Biuletyn Zakładu Ubezpieczeń Zdrowotnych nr 3/marzec 2000, s.39
[4] Tamże,s.42
[5] UNZA,PAP z 18.03.2003
[6] www.onet.pl z dnia 18.02.2003
[7] „Służba Zdrowia ”-medical journal-No. 3/2003,p.4