Specjaliści z wielu dziedzin od lat zajmują się problematyką następstw, jakie niesie z sobą turystyka i dynamicznie się rozwijający ruch turystyczny. W ślad za rozwojem turystyki postępują zmiany w środowisku społecznym i środowisku przyrodniczym. Fakt ten powoduje zainteresowanie się turystyką badaczy z zakresu socjologii, prawa, ekonomii, etnologii, psychologii, pedagogiki, nauk biologicznych, rolniczych, leśnych, a także dyscyplin stosowanych, przede wszystkim z zakresu urbanistyki, planowania przestrzennego i wielu innych.[1]
Pozytywne i negatywne skutki rozwoju turystyki najczęściej są na przykładach funkcji lub wytyczonych i realizowanych celów.
Najczęściej opisuje się i poddaje analizie następujące funkcje:
- zdrowotną, którą łączy się z funkcją rekreacyjną, wypoczynkową i rehabilitacyjną;
- kształceniową, określaną także mianem edukacyjnej, bądź poznawczej;
- ekonomiczną;
- miastotwórcza;
- edukacji kulturalnej;
- etniczną;
- kształtowania świadomości ekologicznej.[2]
Zdaniem K.Przecławskiego rozwój turystyki może jednocześnie korzystnie i szkodliwie wpływać na przemiany społeczno–kulturowe w środowisku terenów odwiedzanych przez turystów.
I tak dla przykładu:
– w dziedzinie postaw i zachowań pozytywem będzie wzrost tolerancji, zmiana postaw etnicznych oraz rozszerzenie horyzontów myślenia, negatywem zaś – rozwój postaw konsumpcyjnych, patologie społeczne ( alkoholizm, prostytucja, narkomania).
– w dziedzinie kultury pozytywem będzie stymulowanie rozwoju kultury regionalnej, zagospodarowanie przestrzenne, rozwój ekonomiczny i techniczny, poprawa ochrony środowiska naturalnego, negatywem – zanik kultury rodzimej, komercjalizacja kultury, niszczenie środowiska naturalnego i kulturalnego.[3]
Dysfunkcje turystyki najczęściej opisywane są jako destrukcyjny wpływ odwiedzających dany region turystyczny na kulturę i życie miejscowej ludności oraz na tamtejsze środowisko naturalne.
W trakcie wyjazdów pojawiają się bardzo często u turystów postawy lekceważenia obowiązujących przepisów w rezerwatach i Parkach Narodowych. Do najczęściej spotykanych negatywnych zachowań turystów należą:
- zaśmiecanie terenu;
- płoszenie zwierzyny;
- schodzenie z wyznaczonych szlaków;
- dewastacja przyrody;
- hałas.
W rejonach przyrodniczo cennych przekroczenie norm pojemności i przepustowości prowadzi do przyśpieszonej degradacji środowiska przyrodniczego.
Do najczęściej wymienianych szkód i ich przyczyn w środowisku przyrodniczym, które powoduje turystyka należą:
Schemat nr 3. Szkody w środowisku przyrodniczym powodowane przez turystykę według D. Zareby
Źródło: Łobożewicz T.,Bieńczyk G., Podstawy turystyki, WSE Warszawa 2001, s.77
Moda na odwiedzanie niektórych miejscowości i regionów turystycznych, powoduje znaczne przekroczenie norm pojemności, przepustowości i chłonności. Paradoksalnie turysta uciekający od zgiełku wielkiego miasta trafia niejednokrotnie w środowisko podobnie przeludnione i o znacznie gorszych warunkach sanitarnych, niż jego własne w miejscu stałego zamieszkania.
W wielu przypadkach mamy do czynienia w unikaniu przez turystów jakiegokolwiek wysiłku fizycznego i aktywności ruchowej oraz minimalnego zainteresowania stroną poznawczą pobytu w danym rejonie turystycznym.
Dysfunkcje turystyki w środowisku społeczno-kulturowym to przede wszystkim:
- – Komercjalizacja kultury regionalnej; czyli „wszystko na sprzedaż”;
- – Akulturacja, czyli przejmowanie wzorców zachowań od przyjezdnych;
- – Niszczenie i rozbijanie wspólnot lokalnych;
- – Wzrost zjawisk patologicznych;
- – Niszczenie zabytków, wykopalisk archeologicznych, dzieł sztuki.[4]
Do pozytywnych funkcji turystyki i ruchu turystycznego zaliczamy:
– Funkcję poznawczą: rozszerzanie wiedzy o kraju i świecie, kształcenie umiejętności obserwacji, wzbogacanie wiadomości i umiejętności, rozbudzanie nawyku samokształcenia, sprzyjanie i rozwijanie zainteresowań i zamiłowań, umożliwianie aktywnego zdobywania wiedzy, sprzyjanie operatywno-poglądowemu sposobowi kształcenia.
– Funkcję wypoczynkową: likwidacja zmęczenia zarówno fizycznego, jak też umysłowego, przeciwdziałanie „chorobom cywilizacyjnym”,
– Funkcję zdrowotna: wyrwanie człowieka z niezdrowego środowiska miejskich aglomeracji, poprawianie stanu zdrowia poprzez przebywanie w korzystnym klimacie gór, lasów, jezior, korzystny wpływ na czynności fizjologiczne człowieka poprzez ruch na świeżym powietrzu, hartowanie organizmu człowieka.
– Funkcję edukacji kulturalnej: kształcenie zainteresowań kulturą, wyrabianie postaw opiekuńczych w stosunku do zabytków i dzieł sztuki, umożliwianie aktywnego uczestnictwa w kulturze, wdrażania potrzeby racjonalnego wykorzystania czasu wolnego, zaspokajanie potrzeb kulturalnej zabawy i rozrywki.
– Funkcję wychowawcą: kształtowanie osobowości człowieka i przygotowywanie go do życia w społeczeństwie, kształtowanie patriotyzmu, wyrabianie ideowości, kształtowanie emocjonalnego stosunku do przeszłości, wyrabianie zdolności do życia w kolektywie, wyrabianie pozytywnych cech osobowości jak zaradność, silna wola, solidarność grupowa, życzliwość, tolerancja, odpowiedzialność itp.
– Funkcję urbanizacyjną ( miastotwórczą): rozwój turystyki powoduje przyśpieszenie procesów urbanizacyjnych, wpływa na zwiększanie się stałych mieszkańców regionu turystycznego, powoduje rozwój układów komunikacyjnych i infrastruktury ukierunkowanej na zaspokajanie potrzeb turystów.
– Funkcję etniczną: rozbudzanie świadomości związków etnicznych i kulturowych ( tzw. „swoich korzeni”) z krajem, lub regionem przodków.
– Funkcję ekonomiczną: pobudzanie inwestycji, powodowanie spadku bezrobocia, napływ środków pieniężnych dla ludności i miejscowych instytucji i firm, pobudzanie popytu i produkcji.
– Funkcję pobudzania świadomości ekologicznej: propagowanie idei ochrony przyrody i zasobów, respektowanie zasad zrównoważonego rozwoju, zwiększanie wykorzystywania zasobów odnawialnych, propagowanie recyklingu.[5]
[1] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.86
[2] Tamże, s.49
[3] W Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.49
[4] W Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.74
[5] W Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.76-77