Prawa świadka
Prawo do odmowy składania zeznań – art. 182 kpk.
Prawo odmowy składania zeznań przysługuje osobie najbliższej dla podejrzanego (art. 182 § 1). Celem tego rozwiązania jest stworzenie świadkowi możliwości uniknięcia konfliktu psychicznego w razie potrzeby wyboru między złożeniem zeznań prawdziwych, lecz obciążających podejrzanego, a narażaniem siebie na odpowiedzialność karną z art. 233 kk. Pojęcie osoby najbliższej zdefiniowane jest w art. 115 § 11 kk. Ustalenie stosunku „bycia najbliższym” ma znaczenie zarówno w prawie karnym materialnym, jak i w prawie procesowym.
Dla istoty „bycia najbliższym” ważny jest stosunek faktyczny lub prawny, który łączy określone osoby ze sobą.
Prawo odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia (art. 182 §2).
Z definicji osoby najbliższej zawartej w art. 115 § 11 kk. wynika, że są to:
- małżonek (ze związku zawartego pomiędzy mężczyzną i kobietą zarówno przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, jak i w formie małżeństwa konfesyjnego),
- krewni w linii prostej:
- wstępni – rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.,
- zstępni – dzieci wnuki, prawnuki itd.,
- krewni w linii bocznej – rodzeństwo (bracia, siostry), w tym rodzeństwo przyrodnie, tj. mające tylko wspólnego ojca lub matkę),
- powinowaci w linii prostej:
- wstępni – ojczym (mąż matki, babki, prababki itd.) oraz macocha (żona ojca, dziadka, pradziadka),
- zstępni – małżonkowie (zięć, synowa) dzieci, wnuków, prawnuków itd. własnych oraz dzieci (pasierb, pasierbica) wnuki prawnuki itd. małżonka,
- powinowaci w linii bocznej:
- rodzeństwo małżonka (szwagier, bratowa),
- mąż siostry (szwagier), żona brata (bratowa),
- przysposabiający i jego małżonek lub przysposobiony i jego małżonek,
- osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.
Odmówić zeznań może również osoba będąca współuczestnikiem czynu, której sprawa rozpatrywana jest w postępowaniu wyłączonym do odrębnego prowadzenia (art. 182 § 3).
W razie stwierdzenia, że osobie przesłuchiwanej przysługuje prawo do odmowy zeznań, przesłuchujący bezwzględnie powinien ją o tym pouczyć. Jeżeli świadek nie chce skorzystać z powyższego prawa, należy go przesłuchać, pouczając o odpowiedzialności karnej z art. 233 kk.
Policjant odnotowuje w protokole przesłuchania decyzję świadka, co do składania lub odmowy składania zeznań na podstawie art. 182 kpk. Prawo świadka, o którym mowa w art. 182 kpk.:
- odnosi się do zdarzeń zarówno przed jak i po przedstawieniu zarzutu,
- przysługuje tylko w takim zakresie, w jakim zeznania te miałyby dotyczyć tego podejrzanego.
Policjant odnotowuje w protokole przesłuchania uchylenie się świadka od odpowiedzi na pytania na podstawie art. 183 § 1 kpk. Z gwarancji przewidzianej w art. 183 § 1 kpk. może korzystać także osoba najbliższa, która uprawniona jest do odmowy zeznań na podstawie art. 182 kpk., ale z tego prawa nie korzysta.
Prawo uchylenia się od odpowiedzi na niektóre pytania – art. 183 § 1 kpk.
Prawo to przysługuje świadkowi w sytuacji, gdy odpowiadając na pytanie mógłby narazić na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe siebie lub osobę najbliższą. O prawie tym należy świadka pouczyć gdy przed przesłuchaniem lub w jego trakcie ujawni się ww. okoliczność. Brak takiego pouczenia i złożenie zeznań fałszywych wyłącza odpowiedzialność karną z art. 233 kk.
Uregulowanie to ma przede wszystkim na względzie ochronę świadka przed dylematami moralnymi, nie stawianie ich w konfliktowej i przymusowej sytuacji, w której musieliby dokonywać wyboru – kłamać czy też mówić prawdę obciążając siebie lub osobę najbliższą.
Prawo żądania zwolnienia od złożenia zeznań lub odpowiedzi na pytanie osoby pozostającej w szczególnie bliskim stosunku osobistym – art. 185 kpk.
Prawo to przysługuje świadkowi wówczas, gdy pozostaje on w szczególnie bliskim stosunku osobistym z podejrzanym. Szczególnie bliski stosunek osobisty – to istniejąca między świadkiem a podejrzanym silna więź uczuciowa, powodująca, iż składanie zeznań może prowadzić do wewnętrznego konfliktu u świadka. Chodzi o długotrwałe więzy przyjaźni i koleżeństwa lub wynikające z opiekuństwa, narzeczeństwa lub współżycia, nie mającego cech trwałości.
W grę zatem może wchodzić np. faktyczna opieka nad osobą kaleką, dzieckiem, głębokie więzi przyjaźni związane z prowadzoną wspólnie działalnością gospodarczą czy wspólnie w zaszłości przeżytymi trudnościami, tragediami życiowymi.
Występujący o zwolnienie musi uprawdopodobnić istnienie takiego stosunku, czyli doprowadzić do uzyskania przez organ procesowy przekonania (subiektywnej pewności) co do dowodzonych faktów ubocznych.
Jeżeli świadek, na podstawie art. 185 kpk. wnosi o zwolnienie go od zeznania w całości lub od odpowiedzi na konkretne pytania, wniosek złożony ustnie należy odnotować w protokole przesłuchania wraz z decyzją dotyczącą zwolnienia. Wniosek złożony na piśmie dołącza się do protokołu przesłuchania, a w treści przesłuchania należy umieścić adnotację o decyzji dotyczącej przedmiotowego zwolnienia. Decyzję o ewentualnym zwolnieniu podejmuje prowadzący postępowanie przygotowawcze.
Prawo do przesłuchania z wyłączeniem jawności art. 183 § 2 kpk.
Uprawnienie to odnosi się jedynie do jawnej rozprawy, a świadek może wnosić o utajnienie jego zeznania wobec publiczności. Pojęcie „hańby” winno być rozumiane tak, jak określenie to jest odbierane społecznie, chodzi więc w szczególności o okoliczności drastyczne, dotyczące spraw osobistych, intymnych, które w odczuciu społecznym „poniżają” osobę zachowującą się w dany sposób.
Prawo do swobody wypowiedzi – art. 171 kpk.
Przepis ten z jednej strony zabrania stosowania jakichkolwiek niedozwolonych form nacisku na świadka, a z drugiej strony określa procesowy tryb jego przesłuchania. Rozróżnia się tutaj dwie fazy przesłuchania. Fazę spontanicznych zeznań i fazę pytań i odpowiedzi. Zeznania złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi lub uzyskane wbrew wymienionym w przepisie (art. 171 § 5 ) zakazom, nie mogą stanowić dowodu (art. 171 § 6).
Podczas swobodnej wypowiedzi świadka niedopuszczalne jest:
- przerywanie toku wypowiedzi świadka, chyba że wypowiedź ta w szerokim zakresie wykracza poza granice określone celem przesłuchania,
- okazywanie zniecierpliwienia, ponaglanie w celu przyspieszenia relacji,
- rozpraszanie świadka, prowadzenie rozmowy z innymi osobami,
- pouczanie lub ocenianie świadka,
- przedstawianie własnego punktu widzenia lub własnej oceny zdarzeń.
Prawo do wzmożonej ochrony prawnej świadka – art. 245 kk.
Przepis ten chroni świadka przed wpływaniem na treść jego zeznań lub wykonywaniem przez niego procesowych obowiązków, a także przed zemstą za złożenie określonych zeznań.
Z chwilą uzyskania informacji o działalności skierowanej przeciwko świadkom, organy ścigania powinny przedsięwziąć działania z własnej inicjatywy, aby nie dopuścić do tego, by świadek, który pomaga organom w wykryciu sprawcy przestępstwa, ponosił konsekwencje za swoją obywatelską postawę.
Prawo do zastrzeżenia danych dotyczących miejsca zamieszkania świadka – art. 191 § 3 kpk.
Z przepisu tego wynika, że jeśli istnieje niebezpieczeństwo użycia wobec świadka lub osoby dla niego najbliższej przemocy lub groźby bezprawnej w związku z jego zeznaniami – jego adres zamieszkania można zastrzec do wyłącznej wiadomości prokuratora lub sądu.
W protokole przesłuchania należy wówczas podać adres dla doręczeń wskazany przez świadka.
Uzasadniona obawa, o której mowa w § 3 art. 191, oznacza, że określony stan w świetle informacji podanych przez świadka winien być realny. Może on wynikać z charakteru czynu, w związku z którym ma zeznawać, osób, co do których będzie zeznawał, środowiska, w jakim osoby te się obracają, jak i środowiska, z jakiego on sam się wywodzi. Jeżeli świadek nie jest w stanie podać żadnych okoliczności, które uzasadniałyby obawę niebezpieczeństwa wskazanego w § 3 art. 191, organ może odmówić przyjęcia do wiadomości oświadczenia świadka o zastrzeżeniu jego miejsca zamieszkania.
W razie zastrzeżenia przez świadka danych dotyczących jego miejsca zamieszkania, na podstawie art. 191 § 3 kpk., policjant stosuje tryb postępowania wskazany w ust. 2-4 tego przepisu.
Konsekwencją zastrzeżenia danych dotyczących miejsca zamieszkania świadka do wyłącznej wiadomości prokuratora lub sądu jest nie umieszczanie tych danych w protokole. W polu formularza protokołu przesłuchania, oznaczonym jako „miejsce zamieszkania”, umieszcza się adnotację w brzmieniu „do wyłącznej wiadomości prokuratora lub sądu”.
Policjant przekazuje prokuratorowi lub sądowi notatkę urzędową, w której umieszcza informację o miejscu zamieszkania świadka, który zastrzegł dane dotyczące miejsca zamieszkania i wskazuje adres, pod który będą kierowane pisma procesowe. Notatki tej nie włącza się do akt przekazywanych prokuratorowi lub sądowi.
Zgłoszone zastrzeżenie, o którym mowa w ust. 1, rozciąga się na wszystkie późniejsze czynności dokonywane z udziałem tego świadka w tym postępowaniu.
Prawo do zachowania w tajemnicy danych osobowych świadka (świadek incognito) – art. 184 kpk.
Przepis ten umożliwia w określonej sytuacji utajnienie wszelkich danych umożliwiających identyfikację danego świadka. Stwarza on szansę skuteczniejszego zwalczenia przestępczości, bo tajemnica tożsamości powinna ośmielać i zachęcać do składania zeznań.
Utajnienie świadka jest odstępstwem od zasady jawności i bezpośredniości, dlatego należy ją stosować wyjątkowo, gdy jest to konieczne dla uzyskania ważnych zeznań i równocześnie zachodzi niebezpieczeństwo dla życia, zdrowia, wolności, mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby mu najbliższej.
Obawa o bezpieczeństwo świadka musi być uzasadniona, a zatem muszą istnieć okoliczności, w świetle których można się realnie spodziewać zamachu na świadka lub na jego mienie.
Utajnieniu podlegają nie tylko dane personalne świadka, lecz również fragmenty zeznań, na podstawie których można ustalić jego tożsamość.
Decyzję o uznaniu konkretnego świadka za świadka anonimowego podejmuje sąd, a w postępowaniu przygotowawczym – prokurator. Po uprawomocnieniu się postanowienia sądu lub prokuratora dane dotyczące świadka objęte są tajemnicą państwową. Przesłuchiwać go może tylko prokurator lub sąd.
Prawo do żądania wciągnięcia do protokołu wszystkiego, co dotyczy praw i interesów świadka oraz innych osób biorących udział w czynnościach – art. 148 § 2 kpk oraz prawo żądania odczytania fragmentów ich wypowiedzi wyciągniętych z protokołu – 148 §4 kpk.
Prawo do zwrotu poniesionych kosztów z tytułu wezwania i stawiennictwa – Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 04.07.1990 r. w sprawie wysokości należności…
Świadkowi przysługuje:
- zwrot utraconego zarobku (na podstawie przedłożonego przez świadka zaświadczenia),
- zwrot kosztów podróży z miejsca zamieszkania do miejsca wykonywania czynności i z powrotem, według kosztów przejazdu środkami transportu masowego w klasie najniższej,
- strawne (diety) i koszty noclegu.
Prawo żądania wszelkich należności przysługujących osobom wezwanym w charakterze świadka, jeśli się stawiały, choćby nie zostały przesłuchane.
Obowiązki świadka
Obowiązki ciążą na świadku od momentu wezwania go w charakterze świadka.
- Obowiązek stawienia się na każde wezwanie w wyznaczonym miejscu i czasie – art. 177 § 1 kpk i art. 129 § 1 kpk.
Świadek zobowiązany jest stawić się w miejscu i czasie wyznaczonym w wezwaniu i pozostać do dyspozycji organu wzywającego do chwili zwolnienia. Oddalenie się poza to miejsce przed zwolnieniem może spowodować nałożenie kary porządkowej (art. 285 kpk). Od obowiązku tego zwolnione są osoby kalekie, chore, lub takie, które nie mogą się stawić z powodu innej, nie dającej się pokonać przeszkody (art. 177 § 2 kpk). Osoby te można przesłuchać w miejscu ich pobytu. Niestawiennictwo z powodu choroby winno być usprawiedliwione zaświadczeniem uprawnionego lekarza. W razie nieusprawiedliwionego niestawiennictwa świadka, można go zatrzymać i przymusowo doprowadzić (art. 285 § 2 kpk). Niezależnie od tego można wnioskować do prokuratora o nałożenie na tego świadka kary porządkowej pieniężnej określonej w art. 285 § 1 kpk.
- Obowiązek zeznawania – art. 177 § 1 kpk.
Osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek złożyć zeznania, z wyjątkiem sytuacji, kiedy przysługuje jej prawo do odmowy zeznań lub gdy zostanie z tego obowiązku zwolniona. W razie bezpodstawnej odmowy zeznań wobec świadka można zastosować środki przymusu w postaci kar porządkowych określonych w art. 287 kpk.
- Obowiązek zeznawania prawdy – art. 233 kk.
Przed przesłuchaniem każdy świadek powinien być pouczony o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Nie pouczenie o takiej odpowiedzialności powoduje niemożność ukarania go za ww. przestępstwo. Podkreślić należy, że odpowiedzialność z art. 233 § 1 kk. wchodzi w grę tylko wówczas, gdy świadek świadomie składa fałszywe zeznania, a nie wówczas, gdy są one wynikiem błędnego postrzegania zdarzeń będących przedmiotem przesłuchania.
- Obowiązek poddania się oględzinom i badaniom lekarskim – art. 192 kpk.
Zasadą jest, że świadka można poddać badaniom lub oględzinom za jego zgodą. Jednak w sytuacji, gdy od wyników badań lekarskich lub oględzin zależy karalność czynu, świadek nie może się temu sprzeciwić. W praktyce dotyczy to najczęściej pokrzywdzonego przestępstwem, które spowodowało uszczerbek na jego zdrowiu. Ponieważ kodeks postępowania karnego nie wprowadza żadnych ograniczeń, co do wieku i stanu zdrowia psychicznego świadka, dla właściwej oceny jego zeznań może być konieczne przesłuchanie go w obecności biegłego lekarza lub psychologa. Przesłuchanie takie może nastąpić tyko na zarządzenie prokuratora lub sądu.
- Obowiązek zachowania w tajemnicy tego, co świadek dowiedział się w związku z przesłuchaniem – art. 241 § 1 kk.
Osoba, która staje się świadkiem, ma obowiązek zachowania w tajemnicy okoliczności, o które ją pytano w postępowaniu karnym lub, o których dowiedziała się uczestnicząc w czynnościach procesowych.
- Obowiązek złożenia przyrzeczenia przed sądem – art. 187 § 2 kpk, nie dotyczy on osób wymienionych w art. 189