Uchwalenie ustawy konstytucyjnej „O wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym” nie było w polskiej tradycji ustrojowej ani czymś nowym, ani oryginalnym, niemniej jednak był to ważny etap w kształtowaniu się ustroju politycznego państwa, jego przebudowy i szukania oparcia na zasadach wynikających z tradycji demokratycznej.
Ustawa konstytucyjna z 17 października 1992 roku była najobszerniejszą w historii prawa konstytucyjnego w Polsce małą konstytucją. Składała się ona z 78 artykułów podzielonych na 5 rozdziałów, które jednak nie wyczerpywały wszystkich kwestii zwyczajowo regulowanych w konstytucji. Nie była ona jedynym aktem prawnym tej rangi regulującym ustrój polityczny Polski. Obok niej nadal obowiązywały pewne przepisy konstytucji z 1952 roku, jej rozdziały wielokrotnie nowelizowane i uzupełniane, które na podstawie art. 77 Małej Konstytucji z 1992 roku zachowały moc obowiązującą. Dotyczyło to w sumie 61 artykułów, przede wszystkim rozdziału 8, określającego podstawowe prawa i obowiązki obywateli, a także rozdziału 1 o podstawach ustroju politycznego i jego obowiązywaniu, przebudowanego i zmienionego w toku nowelizacji w 1989 roku, rozdziału 4 o Trybunale Stanu, Trybunale Konstytucyjnym, Najwyższej Izbie Kontroli, Rzeczniku Praw Obywatelskich. Obowiązywał nadal rozdział 7 o sądzie i prokuraturze, rozdział 9 o zasadach prawa wyborczego, rozdział 10 określający godło państwowe, barwy, hymn i stolicę Rzeczypospolitej Polskiej oraz rozdział 11 dotyczący zmiany konstytucji.
Tak więc ustawa konstytucyjna z 17 października 1992 roku o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym wraz z utrzymanymi w mocy przepisami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lipca 1952 roku zawierała 106 artykułów podzielonych na 11 rozdziałów.
Forma państwa czyli sposób zorganizowania i sprawowania władzy państwowej określona była przez szereg zasad naczelnych. W konstytucji PRL z 1952 roku (po zmianach z lutego 1976 roku) do zasad naczelnych należały między innymi takie, jak: republikańska forma rządów, ludowładztwo, przewodnia rola partii marksistowskiej, praworządność socjalistyczna czy socjalistyczny kierunek rozwoju państwa. W pozostawionych zaś w mocy przepisach z 1952 roku i w Małej Konstytucji z 1992 roku wyróżniamy następujące zasady: republikańskiej formy rządów, demokratycznego państwa prawnego, suwerenności narodu, reprezentacji politycznej, praworządności, pluralizmu politycznego, samorządności terytorialnej, swobody działalności gospodarczej i ochrony własności, niezawisłości sędziowskiej, podziału władz, dwuizbowości parlamentu, pięcioprzymiotnikowego prawa wyborczego, parlamentarno-prezydenckiej formy rządów. Poniżej spróbujemy przyjrzeć się niektórym z nich.[1]
Zasada demokratycznego państwa prawnego zapisana jest już w art.1 przepisów utrzymanych w mocy z Konstytucji z 1952 roku. Ustrojodawca przyjmuje, że Rzeczpospolita jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Zasada państwa prawnego wprowadzona została do Konstytucji z 1952 roku nowelą z 29 grudnia 1989 roku. Zapis ten należy rozumieć jako postulat, powinność stawania się Rzeczypospolitej Polskiej państwem prawa, jako zobowiązanie nałożone na wszystkie organy państwowe do podejmowania działań w kierunku urzeczywistnienia idei państwa prawnego. Pod względem formalno-prawnym państwo prawne to państwo rządzone przez prawo, które stoi ponad państwem, „rządy prawa a nie ludzi”, a także pierwszeństwo prawa wobec wszelkich innych (politycznych, zwyczajowych, itp.) reguł i norm w postępowaniu organów państwowych. Urzeczywistnieniu tak pojętej zasady państwa prawnego służy związanie państwa z prawem. Niezbędnym elementem takiego związania jest istnienie porządku prawnego, na którym opiera się struktura państwa, czyli
prawne określenie zasad organizacji władzy państwowej i granic jej ingerencji w prawa jednostki. Te zasadnicze decyzje muszą mieścić się w jasno określonych i spójnych normach, składających się na hierarchiczny system źródeł prawa. Szczególne miejsce w tym systemie zajmuje konstytucja
jako ustawa zasadnicza, akt o szczególnej formie, regulujący ustrój władz państwowych i pozycję jednostki w państwie i przez swą nadrzędność zapewniający spójność całego porządku prawa. Użyty w tym artykule termin „demokratyczne” pozbawiony jakichkolwiek przymiotników oznacza, że chodzi
o demokracje w znaczeniu uniwersalnym.. Demokratyczne państwo to takie, w którym prawo odzwierciedla akceptowany społecznie system wartości. Formalnymi gwarancjami demokracji są konstytucyjne instytucje określające demokratyczny charakter władzy państwowej, zapewniające udział społeczeństwa w podejmowaniu decyzji państwowych. Należą do nich: zasada suwerenności narodu, zasada pluralizmu politycznego oraz zasady odnoszące się do sposobu realizacji władzy – systemu przedstawicielskiego, form demokracji bezpośredniej (referendum) i udziału samorządu terytorialnego w sprawowaniu władzy.
[1] Charakterystyka zasad naczelnych według W. Skrzydło „Prawo Konstytucyjne”, Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Lublin 1995, ss. 158-189