Zgromadzenie Narodowe zgodnie z rekomendacją Komisji Konstytucyjnej przyjęło większość poprawek prezydenckich do nowej konstytucji. Wśród wymienionych przyjęte zostały poprawki nr 1-5 i 11, odrzucono natomiast poprawki nr 6-10.
W środę, 2 kwietnia 1997 roku, po trwającym ponad 5 godzin głosowaniu nad poprawkami prezydenta, Zgromadzenie Narodowe o godz. 16.40 przyjęło w trzecim czytaniu nową konstytucję. Głosowało za nią 451 parlamentarzystów, przeciwnych jej przyjęciu było 40, a 6 wstrzymało się od głosu. Termin referendum zatwierdzającego nową konstytucję prezydent wyznaczył na 25 maja 1997 roku.
W niedzielnym referendum 25 maja 1997 roku za konstytucją opowiedziało się 52,71 proc. głosujących, przeciw – 45,89 proc. Frekwencja wyniosła 42,86 proc. W głosowaniu wzięło udział 12 139 790 osób z 28 324 965 uprawnionych. Głosy nieważne oddało 170 035 osób (1,4 proc.).
Nowa Konstytucja weszła w życie 17 października 1997 roku, w trzy miesiące po jej ogłoszeniu. W ten sposób przestało obowiązywać wieloletnie prowizorium konstytucyjne, na które składała się Mała Konstytucja z 1992 roku oraz część przepisów z konstytucji z 1952 roku, utrzymanych w mocy przez Małą Konstytucję. Do ugrupowań gorąco popierających nową ustawę zasadniczą należały: SLD, PSL, Unia Pracy i Unia Wolności, a więc głównie ugrupowania lewicowe. Nie spełniała ona natomiast oczekiwań partii: ROP, AWS i UPR.
Konstytucja z 2 kwietnia 1997 roku składa się z preambuły oraz 243 artykułów, rozdzielonych na 13 rozdziałów: 1. Rzeczpospolita, 2. Wolności, Prawa i Obowiązki Człowieka i Obywatela, 3. Źródła Prawa, 4. Sejm i Senat, 5. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, 6. Rada Ministrów i Administracja Rządowa, 7. Samorząd Terytorialny, 8. Sądy i Trybunały, 9. Organy Kontroli Państwowej i Ochrony Prawa, 10. Finanse Publiczne, 11. Stany Nadzwyczajne, 12. Zmiana Konstytucji, 13. Przepisy Przejściowe i Końcowe.
Preambuła (w wersji zaproponowanej przez Tadeusza Mazowieckiego) była wynikiem wielu kompromisów. Znajduje się w niej odwołanie do Boga, i do Narodu, a także satysfakcjonujące niewierzących powołanie się na ludzkie sumienie: „W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny, odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o jej losie, my, Naród Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, zarówno wierzący w Boga będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, jak i nie podzielający tej wiary, a te uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego – Polski, wdzięczni naszym przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość okupioną ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach, nawiązując do najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej, zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko, co cenne z ponadtysiącletniego dorobku, złączeni więzami wspólnoty z naszymi rodakami rozsianymi po świecie, świadomi potrzeby współpracy ze wszystkimi krajami dla dobra Rodziny Ludzkiej, pomni gorzkich doświadczeń z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa człowieka były w naszej Ojczyźnie łamane, pragnąc na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie, a działaniu instytucji publicznych zapewnić rzetelność i sprawność, w poczuciu odpowiedzialności przed Bogiem lub przed własnym sumieniem, ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej jako prawa podstawowe dla państwa oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości, współdziałaniu władz, dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej uprawnienia obywateli i ich wspólnot. Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali, wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej.”
Nowa ustawa zasadnicza stanowi, że: Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2) i stanowi dobro wspólne wszystkich obywateli (art. 1).
Suwerena określa art. 4 ust 1: „Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu”.
Art. 7 mówi, że: „Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa”. Oznacza to, że obywatelowi bez podstawy prawnej nic nie można narzucić.
Zasada podziału władz znajduje wyraz w art. 10: „1. Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej.”
Podstawą ustroju gospodarczego jest społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych (art. 20).
Stosunki państwo – kościół reguluje art. 25, który mówi, że: „Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione”, nakazuje zachować władzom publicznym bezstronność w sprawach przekonań religijnych. Ustęp 4 tego artykułu stanowi, że: „Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a Kościołem katolickim określają umowa międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostolską i ustawy”.
Konstytucja zapewnia obywatelom wolność (art. 31), równość (art. 32) i nietykalność osobistą (art. 41). Wśród praw osobistych można wymienić: prawo do życia (art. 38), zakaz stosowania tortur i nieludzkiego traktowania (art. 40), prawo do ochrony prywatności (art. 47), wolność sumienia i religii (art. 53), wolność wyrażania swoich poglądów (art. 54).
Ustawa zapewnia szereg wolności i praw politycznych. Do najważniejszych można zaliczyć: wolność zgromadzeń (art. 57), wolność zrzeszania się (art. 58), równy dostęp do służby publicznej (art. 60), prawo do informacji o działalności organów władzy publicznej (art. 61).
Wśród wolności i praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych wymienić warto: prawo do własności i dziedziczenia (art. 64), prawo do ochrony zdrowia i równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej niezależnie od sytuacji materialnej (art. 68), prawo do bezpłatnej nauki w szkołach publicznych (art. 70).
W konstytucji przewidziano liczne gwarancje przestrzegania tych praw, można wśród nich wymienić: prawo do sądu i odwoływania się do co najmniej drugiej instancji, skargę konstytucyjną (art. 79) i możliwość szukania pomocy u Rzecznika Praw Obywatelskich (art. 80).
Do obowiązków obywatela polskiego należą między innymi: wierność Rzeczypospolitej i troska o dobro wspólne (art. 82), przestrzeganie prawa (art. 83), obrona Ojczyzny (art. 85) i dbałość o stan środowiska (art. 86).
Jako źródła obowiązującego prawa Rzeczypospolitej, ustawa zasadnicza z 2 kwietnia 1997 roku wymienia w art. 87: konstytucję, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. Nie udało się mimo starań ugrupowań prawicowych wprowadzić do tego tekstu prawa naturalnego, jako elementu obowiązującego prawa. Bardzo kontrowersyjny jest zapis art. 90, który mówi, że: „Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach”. Artykuł ten był tematem ostrej krytyki ze strony ugrupowań prawicowych i klubów zachowawczo-monarchistycznych. Zarzucały one ustrojodawcy, że zapis ten prowadzi do ograniczenia suwerenności lub wręcz stopniowej likwidacji niepodległości państwa polskiego.[1] Członek Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego Zbigniew Romaszewski (ROP) na łamach „Rzeczypospolitej” (Nr 108 z 10.05.97) krytykował braki w sformułowaniu artykułu. O jakiej organizacji międzynarodowej lub o jakim organie międzynarodowym mowa, i w jakich sprawach kompetencje organów władzy państwowej można przekazać ? Brak jest również wymagania, aby referendum ogólnokrajowe w tej sprawie było obowiązkowe.
[1] J. Bartyzel „Stanowisko Klubu Konserwatywnego w Łodzi i Klubu Zachowawczo-Monarchistycznego wobec uchwalonej dnia 2 kwietnia 1997 roku Konstytucji RP” Pro Fide, Rege et Lege nr (28), 1997, s.29