Wszystkie formy prawne regulacji działalności gospodarczej przez państwo odzwierciedlają akt zgody władz publicznych na rozpoczęcie i prowadzenie określonej działalności gospodarczej przez daną jednostkę, zgodnie z zasadami określonymi w tym akcie oraz obowiązujących przepisach prawa. Zgoda stanowi ocenę, iż podmiot ubiegający się o prawo do prowadzenia działalności gospodarczej zapewnia właściwe jej wykonywanie, gdyż spełnia warunki zawarte w przepisach prawnych dotyczących tego rodzaju działalności. W takim kontekście, akt zgody jest równoznaczny z wydaniem pozwolenia na rozpoczęcie i prowadzenie działalności gospodarczej. Z punktu widzenia prawnego, pozwolenie jest aktem administracyjnym, który ustala prawo podmiotowe dla wnioskodawcy i zapewnia mu ochronę prawną[1].
W praktyce orzeczniczej, pojęcie „koncesja” nie różni się znacząco od „zezwolenia administracyjnego”. Jak zauważa M.Waligórski, „zezwolenie administracyjne jest instrumentem nadzoru państwa nad działalnością gospodarczą o charakterze policyjnym, podczas gdy koncesja umożliwia przejęcie przez jednostkę w pewnym sensie uprawnień władczymi, zwykle związanych z państwowym monopolem w określonej dziedzinie”[2].
Z. Kosikowski twierdzi, że koncesja posiada cechy pozwolenia, ale różni się od niego tym, że jest udzielana tylko w określonym zakresie działalności gospodarczej oraz z innych przyczyn i dla szczególnych celów, stosując specjalny tryb postępowania przy jej przyznawaniu. Istnienie koncesji zawsze wiąże się z wolą państwa, aby powierzyć wykonanie działalności w obszarze objętym państwowym monopolem prawnym wybranej przez państwo jednostce, która działa na warunkach określonych w koncesji (niezależnie od warunków przewidzianych w powszechnie obowiązującym prawie)[3].
Koncesja stanowi jedną z form prawnej reglamentacji działalności gospodarczej, w której państwo lub inne uprawnione organy administracji publicznej decydują o przyznaniu prawa do prowadzenia określonej działalności gospodarczej, uzależniając to od spełnienia określonych warunków. Jest to zatem narzędzie regulacyjne, które służy do kontrolowania i nadzorowania pewnych branż lub rodzajów działalności, których prowadzenie wiąże się z ryzykiem, odpowiedzialnością publiczną lub koniecznością ochrony interesów publicznych, takich jak bezpieczeństwo, zdrowie czy środowisko.
Koncesja jest szczególnym rodzajem zezwolenia administracyjnego, które w przeciwieństwie do innych form regulacji (np. licencji) jest zawsze powiązana z koniecznością uzyskania zgody od organu państwowego. W ramach koncesji przedsiębiorca otrzymuje prawo do prowadzenia działalności gospodarczej na określonych zasadach, zgodnych z ustawodawstwem, które precyzyjnie definiuje zakres i warunki tej działalności.
Reglamentacja działalności gospodarczej poprzez koncesje ma na celu ochronę interesów publicznych oraz zapobieganie nadużyciom i nieprawidłowościom. Jest stosowana w przypadkach, w których działalność gospodarcza może mieć istotny wpływ na:
- Bezpieczeństwo publiczne – np. w przypadku prowadzenia działalności związanej z produkcją, handlem lub obrotem bronią, materiałami wybuchowymi, substancjami chemicznymi.
- Ochronę zdrowia i życia – np. w przypadku działalności medycznej, farmaceutycznej, czy związanej z produkcją żywności.
- Ochronę środowiska – np. w branżach związanych z eksploatacją zasobów naturalnych, gospodarką wodną czy odpadami.
- Zachowanie porządku publicznego – np. w przypadku działalności związanej z transportem publicznym, energetyką czy telekomunikacją.
Koncesja jest zawsze przyznawana na określony czas, a jej udzielenie oraz kontrolowanie warunków, na jakich jest przyznawana, leży w gestii właściwych organów administracji publicznej. W Polsce organami, które przyznają koncesje, są zazwyczaj ministerstwa lub inne organy centralne, ale także w niektórych przypadkach władze samorządowe.
Przyznawanie koncesji wiąże się z wymogiem spełnienia przez przedsiębiorcę szczegółowych kryteriów określonych w przepisach prawa. Mogą to być np. wymagania dotyczące:
- Wymogów technicznych – posiadania odpowiedniego wyposażenia, technologii czy spełniania norm jakościowych.
- Wymogów finansowych – np. posiadania odpowiedniego kapitału początkowego lub wykazania stabilności finansowej.
- Wymogów prawnych – przestrzegania obowiązujących przepisów prawa i regulacji w danej branży.
Kontrola koncesji jest również istotnym elementem reglamentacji. Organy odpowiedzialne za przyznanie koncesji mają obowiązek monitorowania działalności przedsiębiorców, którzy otrzymali koncesję, w celu upewnienia się, że prowadzą oni działalność zgodnie z obowiązującymi przepisami oraz warunkami koncesji. Jeśli przedsiębiorca nie przestrzega tych warunków, organ koncesyjny ma prawo do nałożenia sankcji, takich jak kary finansowe, zawieszenie lub nawet cofnięcie koncesji.
Koncesja stanowi zatem skuteczną metodę zarządzania ryzykiem w niektórych branżach, pozwalając na ograniczenie dostępu do specyficznych, wrażliwych obszarów działalności gospodarczej, zapewniając jednocześnie przestrzeganie norm i wartości, które są istotne z punktu widzenia interesu publicznego.
[1] M. Waligórski, Charakter prawny pozwoleń na prowadzenie indywidualnej działalności gospodarczej, RPEiS, Nr 3 1988 r. s.98
[2] M. Waligórski, Nowe prawo działalności gospodarczej, Poznań 2001 str.217
[3] C. Kosikowski, Koncesje w prawie polskim, Kraków 1996, s.19-20