Konstytucyjne prawo do wypoczynku ustanawia art. 66. 2 KRP: Pracownik ma prawo do określonych w ustawie dni wolnych od pracy i corocznych płatnych urlopów; maksymalne normy czasu pracy określa ustawa. Przepis ten stanowi potwierdzenie rozwoju ustawodawstwa pracy, sięgającego swoimi korzeniami jeszcze końca poprzedniego wieku. Jest to jedno z podstawowych praw pracowniczych o charakterze uniwersalnym. Było bardzo obszernie sformułowane w poprzednio obowiązującej Konstytucji (art. 69) ; uznawane jest za jedno z podstawowych praw człowieka w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (art. 24), a także w Międzynarodowym Pakcie Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych Praw Człowieka (art.7 pkt d). Prawo do wypoczynku jest także obecne w prawie europejskim, zarówno wspólnotowym, jak i stanowionym przez Radę Europy.
Art. 66.2 Konstytucji wskazuje na dwa aspekty związane z prawem do wypoczynku: wymiar czasu pracy i jego ograniczenia oraz coroczny, płatny urlop wypoczynkowy. Nie ma tu żadnych materialnoprawnych norm regulujących czas pracy. Taki postulat był zgłaszany przez doktrynę w czasie prac nad obecną Konstytucją, która tylko zobowiązuje państwo do określenia maksymalnych granic dopuszczalnego czasu pracy w ustawie zwykłej. Zagadnieniom czasu pracy poświęcony jest dział VI kodeksu pracy, po gruntownej nowelizacji, w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1997 r. Ogólna norma z art. 129 kp stanowi, iż czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 42 godzin na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym, nie przekraczającym 3 miesięcy. Od tego przepisu przewidziano szereg wyjątków podyktowanych specyfiką pewnych profesji (np. praca w ruchu ciągłym lub w transporcie).
Pracownik ma prawo do określonych w ustawie dni wolnych od pracy. Mowa tu przede wszystkim o niedzielach i świętach uznanych przez ustawę z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej za dni wolne od pracy. Dodatkowe 39 dni wolnych od pracy w roku kalendarzowym ustanawia art. 1291 kp. W praktyce dni te przypadają w soboty (tzw. wolne soboty), ale nic nie stoi na przeszkodzie by ustanowić je w inny powszedni dzień tygodnia. Zgodnie bowiem z brzmieniem art. 1297 kp sposób wprowadzenia i terminy dodatkowych dni wolnych od pracy ustalają partnerzy społeczni bądź w układzie zbiorowym pracy bądź w regulaminie pracy.
Drugim istotnym aspektem składającym się na treść omawianej zasady jest prawo do urlopu wypoczynkowego, występujące w naszym prawie od początków okresu międzywojennego. Celem urlopu jest regeneracja sił fizycznych i psychicznych pracownika. Już Konstytucja określa cechy tego urlopu; ma być coroczny i płatny . Kodeks pracy dodaje jeszcze – nieprzerwany. Prawo do urlopu wypoczynkowego ma charakter osobisty i nie może być przeniesione na inną osobę. Co więcej pracownik nie może zrzec się prawa do urlopu (art. 152§2 kp) w zamian za np. ekwiwalent pieniężny. W omawianym zakresie nie jest potrzebne dostosowanie przepisów prawa pracy do postanowień Konstytucji ponieważ są one z nimi zgodne. Łączy się to również z faktem, iż norma konstytucyjna ma ogólny charakter i nie przesądza ani o wymiarze czasu pracy, ani o ilości dni wolnych od pracy czy długości urlopu wypoczynkowego. Co więcej uregulowania polskiego ustawodawstwa pracy w zakresie prawa do wypoczynku są w zasadzie zbieżne ze standardami Unii Europejskiej.
Prawo do wypoczynku jest jednym z podstawowych praw człowieka, gwarantującym każdemu możliwość odpoczynku, rekreacji oraz spędzania czasu wolnego w sposób, który sprzyja zdrowiu fizycznemu i psychicznemu. Jest to prawo, które ma na celu ochronę zdrowia i dobrostanu jednostki, zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym. W kontekście prawa międzynarodowego, to prawo zostało szeroko uznane i zapewnione przez różne organizacje, w tym Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ) oraz Międzynarodową Organizację Pracy (MOP).
W Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ z 1948 roku w artykule 24 stwierdzono, że „Każdy człowiek ma prawo do odpoczynku i czasu wolnego, w tym do rozsądnych godzin pracy i regularnych dni wolnych”. Oznacza to, że każdemu przysługuje prawo do przerwy w pracy, co jest kluczowe dla zachowania zdrowia psychicznego i fizycznego. W kontekście pracy, prawo do wypoczynku obejmuje również prawo do urlopu wypoczynkowego.
W polskim systemie prawnym prawo do wypoczynku jest zapewnione na mocy przepisów konstytucyjnych i ustawowych. Konstytucja RP zapewnia obywatelom prawo do godnych warunków pracy, a także do odpoczynku. Ponadto, Kodeks pracy w Polsce reguluje kwestie związane z czasem pracy, urlopem wypoczynkowym, a także dniami wolnymi od pracy, które mają na celu zapewnienie pracownikom odpowiednich warunków do odpoczynku i regeneracji sił.
Zasady prawa pracy gwarantują, że pracownicy mają prawo do określonej liczby dni wolnych od pracy, które mogą wykorzystać na odpoczynek, podróże czy inne formy spędzania czasu wolnego. Urlop wypoczynkowy w Polsce wynosi co najmniej 20 dni roboczych w roku, a w przypadku dłuższego stażu pracy – 26 dni. Istnieje również możliwość wykorzystywania urlopu na żądanie lub urlopu wychowawczego, które umożliwiają pracownikom lepsze dostosowanie czasu pracy do potrzeb wypoczynkowych.
W kontekście szeroko pojętego społecznego wymiaru prawa do wypoczynku, prawo to odnosi się również do kwestii dostępu do obiektów rekreacyjnych, sportowych, czy też do natury, jak parki i lasy. Wypoczynek społeczny powinien być dostępny dla wszystkich obywateli, niezależnie od ich sytuacji materialnej, co sprawia, że dostęp do działalności kulturalnej i rekreacyjnej stanowi integralną część realizacji tego prawa.
Współczesne społeczeństwa coraz częściej dostrzegają konieczność ochrony prawa do wypoczynku w kontekście wzrostu tempa życia, nadmiernego stresu oraz problemów związanych z równowagą między życiem zawodowym a prywatnym. Wypoczynek, oprócz odpoczynku fizycznego, ma również na celu regenerację psychiczną, co jest kluczowe dla zachowania dobrego stanu zdrowia psychicznego i dla poprawy jakości życia.
Podsumowując, prawo do wypoczynku jest niezbędnym elementem w zapewnieniu godziwych warunków życia i pracy, w tym dostępu do zdrowia, edukacji oraz rozwoju osobistego. Wspieranie tego prawa jest kluczowe zarówno na poziomie indywidualnym, jak i społecznym, a także stanowi fundament zrównoważonego rozwoju i harmonijnego funkcjonowania społeczeństwa.