{"id":141,"date":"2021-03-17T17:09:03","date_gmt":"2021-03-17T16:09:03","guid":{"rendered":"http:\/\/socjologia.pracemgr.com.pl\/?p=141"},"modified":"2021-03-17T17:09:03","modified_gmt":"2021-03-17T16:09:03","slug":"kontrakt-psychologiczny-w-ujeciu-teorii-wymiany-spolecznej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/socjologia\/kontrakt-psychologiczny-w-ujeciu-teorii-wymiany-spolecznej\/","title":{"rendered":"Kontrakt psychologiczny w uj\u0119ciu teorii wymiany spo\u0142ecznej"},"content":{"rendered":"\n\n
\n \n
\n \n
\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n \n
\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n<\/div>\n \n\n
\n 5\/5 - (3 votes) <\/div>\n <\/div>\n

Jak wcze\u015bniej wspomniano, kontrakt psychologiczny mo\u017cna opisywa\u0107 w terminach teorii wymiany spo\u0142ecznej (social exchange theory<\/em>) (Blau, 1964; Kempny, Szmatka, 1992; Sztompka, 2004), kt\u00f3ra opiera si\u0119 na dw\u00f3ch podstawowych przes\u0142ankach: (1) jednostki maj\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do anga\u017cowania si\u0119 w takie dzia\u0142ania, kt\u00f3re w terminach nagr\u00f3d spo\u0142ecznych daj\u0105 najwi\u0119ksze zyski; (2) interakcje powinny by\u0107 w przybli\u017ceniu ekwiwalentne dla obu stron w jakim\u015b odcinku czasu (regu\u0142a wzajemno\u015bci) (Gouldner, 1960; Cialdini, 1996; Makin, Cooper, Cox, 2000; Kempny, Szmatka, 1992).<\/p>\n

Teoria wymiany spo\u0142ecznej traktuje interakcj\u0119 jako wzajemn\u0105 wymian\u0119 pewnych d\u00f3br czy warto\u015bci mi\u0119dzy partnerami (Blau, 1964, por. Sztompka, 2004). Modelem my\u015blowym jest w tym przypadku transakcja ekonomiczna, akt kupna i sprzeda\u017cy. Zak\u0142ada si\u0119, \u017ce obaj partnerzy dzia\u0142aj\u0105 racjonalnie, a wi\u0119c obaj staraj\u0105 si\u0119 uzyska\u0107 pewn\u0105 nadwy\u017ck\u0119 korzy\u015bci nad kosztami, przy czym zar\u00f3wno korzy\u015bci jak i koszty mog\u0105 by\u0107 bardzo r\u00f3\u017cne. Do korzy\u015bci zaliczy\u0107 mo\u017cna zdobycie pewnej warto\u015bci wymiennej, np. pieni\u0119dzy lub uzyskanie jakiej\u015b warto\u015bci u\u017cytkowej, np. potrzebnego przedmiotu, jak r\u00f3wnie\u017c zaspokojenie jakiego\u015b impulsu emocjonalnego, np. zachcianki. Koszty z kolei to z jednej strony nak\u0142ady, a wi\u0119c np. cena, jaka trzeba zap\u0142aci\u0107, z drugiej za\u015b strony inne dobra, z kt\u00f3rych trzeba zrezygnowa\u0107 decyduj\u0105c si\u0119 na zakup, czy wreszcie pewne uci\u0105\u017cliwo\u015bci samej transakcji, czas, kt\u00f3ry trzeba po\u015bwi\u0119ci\u0107, wysi\u0142ek wyszukania towaru oraz argumentacja w czasie targowania si\u0119 itp. Do transakcji dochodzi wtedy, gdy obaj partnerzy uznaj\u0105, \u017ce ich bilans korzy\u015bci i koszt\u00f3w jest pozytywny. Staje si\u0119 to mo\u017cliwe, gdy\u017c obaj s\u0105 racjonalni subiektywnie, to znaczy prowadz\u0105 rachunek wed\u0142ug w\u0142asnych preferencji i przekona\u0144, np. sprzedawca chce pozby\u0107 si\u0119 towaru i zyska\u0107 pieni\u0105dze, a kupuj\u0105cy jest gotowy zap\u0142aci\u0107 za upragniony towar. W wyniku transakcji obaj s\u0105 zadowoleni \u2013 sprzedawca jest bogatszy, ale nie ma ju\u017c towaru, za\u015b kupuj\u0105cy jest biedniejszy, ale bardziej szcz\u0119\u015bliwy, gdy\u017c zrealizowa\u0142 swoje pragnienia.<\/p>\n

G\u0142\u00f3wna idea teorii wymiany to przeniesienie modelu ekonomicznego na wszelkie, tak\u017ce pozaekonomiczne dziedziny \u017cycia spo\u0142ecznego, nawet na tak za\u017cy\u0142e relacje jak te, kt\u00f3re wyst\u0119puj\u0105 w przyja\u017ani czy mi\u0142o\u015bci (Sztompka, 2004). Ludzie wymieniaj\u0105 jakie\u015b dobra w ka\u017cdej interakcji, niekoniecznie s\u0105 to towary czy dobra ekonomiczne, np.: dyskutanci wymieniaj\u0105 mi\u0119dzy sob\u0105 idee, s\u0105siedzi \u2013 przys\u0142ugi, koledzy \u2013 wsparcie, politycy \u2013 ust\u0119pstwa, dzieci \u2013 zabawki, znajomi \u2013 grzeczno\u015bci. Zgodnie z tym punktem widzenia, nawet w dzia\u0142aniach pozornie ca\u0142kowicie altruistycznych i bezinteresownych, kryje si\u0119 \u2013 nie zawsze u\u015bwiadamiana \u2013 ch\u0119\u0107 uzyskania czego\u015b w zamian, np. podziwu, presti\u017cu czy s\u0142awy.<\/p>\n

Jedn\u0105 z podstawowych zasad teorii wymiany spo\u0142ecznej jest zasada, wed\u0142ug kt\u00f3rej jednostka \u015bwiadcz\u0105ca cenne us\u0142ugi na rzecz drugiej strony, zobowi\u0105zuje j\u0105 do odwzajemnienia si\u0119 (Sztompka i Kuci, 2006). Druga strona, aby sp\u0142aci\u0107 powsta\u0142e zobowi\u0105zanie, winna dostarczy\u0107 korzy\u015bci tej pierwszej. W tym przypadku chodzi o korzy\u015bci zewn\u0119trzne, nie za\u015b przede wszystkim o nagrody stanowi\u0105ce istot\u0119 zwi\u0105zku samego w sobie, mimo i\u017c znaczenie spo\u0142ecznych \u201ed\u00f3br\u201d nie jest nigdy ca\u0142kowicie niezale\u017cne od stosunk\u00f3w mi\u0119dzyludzkich \u0142\u0105cz\u0105cych partner\u00f3w wymiany. Je\u017celi obaj uczestnicy wymiany ceni\u0105 sobie to, co otrzymuj\u0105 od drugiej strony, w\u00f3wczas b\u0119d\u0105 sk\u0142onni \u015bwiadczy\u0107 wi\u0119cej us\u0142ug ze swej strony, aby dostarczy\u0107 drugiej zach\u0119t do zwi\u0119kszenia dostaw i jednocze\u015bnie unikn\u0105\u0107 powstania zobowi\u0105zania w stosunku do niej. Z uwagi jednak na to, \u017ce obie strony otrzymuj\u0105 rosn\u0105c\u0105 ilo\u015b\u0107 pomocy, jakiej pierwotnie pilnie potrzebowa\u0142y, ich potrzeba otrzymywania dalszego wsparcia zazwyczaj si\u0119 zmniejsza.<\/p>\n

Na proces wymiany spo\u0142ecznej wp\u0142ywa szereg r\u00f3\u017cnorodnych czynnik\u00f3w. Zaliczy\u0107 do nich mo\u017cna: stadium rozwoju i charakter zwi\u0105zku mi\u0119dzy partnerami wymiany, natur\u0119 korzy\u015bci podlegaj\u0105cych transakcjom, koszty poniesione dla ich dostarczenia, a tak\u017ce spo\u0142eczny kontekst, w jakim zachodzi wymiana.<\/p>\n

Stadium rozwoju i charakter zwi\u0105zku mi\u0119dzy partnerami wymiany<\/strong><\/p>\n

Szczeg\u00f3lne znaczenie ma tutaj pierwsza propozycja wy\u015bwiadczenia przys\u0142ugi osobie obcej lub znajomej (niezale\u017cnie od tego, jak\u0105 form\u0119 przyjmuje), niesie ona bowiem ryzyko odrzucenia samej oferty, jak r\u00f3wnie\u017c ryzyko odrzucenia implikowanych przez ni\u0105 propozycji przez zaniechanie odwzajemnienia i nawi\u0105zania przyjacielskich stosunk\u00f3w. Podejmuj\u0105c to ryzyko, jednostka doprowadza do zako\u0144czenia stosunku ca\u0142kowitej wzajemnej oboj\u0119tno\u015bci i zmusza drug\u0105 stron\u0119 do dokonania wyboru pomi\u0119dzy dwiema mo\u017cliwo\u015bciami \u2013 stosunkiem serdeczno\u015bci lub wrogo\u015bci. Dzieje si\u0119 tak dlatego, i\u017c oferty tej nie spos\u00f3b odrzuci\u0107 nie powoduj\u0105c obrazy, za\u015b jej akceptacja sk\u0142ania do przyjacielskiej wymiany, cho\u0107by pozdrowie\u0144 lub kilku mi\u0142ych s\u0142\u00f3w.<\/p>\n

Ustanowienie stosunk\u00f3w wymiany wymaga poczynienia inwestycji, kt\u00f3re stanowi\u0105 dla drugiej strony zobowi\u0105zanie. Z uwagi na to, \u017ce wymiana spo\u0142eczna wymaga zaufania, \u017ce druga strona odwzajemni si\u0119, w pocz\u0105tkowej fazie relacji problem stanowi udowodnienie, \u017ce jest si\u0119 zaufania godnym. Dowodem na to, i\u017c jest si\u0119 godnym dalszego zaufania jest regularne wywi\u0105zywanie si\u0119 ze swoich zobowi\u0105za\u0144. Poza tym, inwestycje, poczynione przez jednostk\u0119 na rzecz zwi\u0105zku pog\u0142\u0119biaj\u0105 jej zaanga\u017cowanie w \u00f3w zwi\u0105zek. Zaanga\u017cowanie za\u015b sprawia, i\u017c wycofanie si\u0119 z tego uk\u0142adu na rzecz innego by\u0142oby dla niej niekorzystne. Zaanga\u017cowanie to dostarcza r\u00f3wnie\u017c drugiej stronie dodatkowych powod\u00f3w do zaufania, i\u017c nie b\u0119dzie ona uchyla\u0142a si\u0119 od swych zobowi\u0105za\u0144 w ich zwi\u0105zku. Jest ono konceptualizowane jako dodatkowa gwarancja, przyczyniaj\u0105ca si\u0119 do wzrostu zaufania, a czyni\u0105ca naruszenie uk\u0142adu przez kt\u00f3r\u0105\u015b ze stron niewsp\u00f3\u0142miernie dla niej niekorzystnym (Becker, 1960, por. Sztompka i Kuci, 2006). Obaj partnerzy czerpi\u0105 korzy\u015bci ze stabilnego uk\u0142adu wymiany, jednak wi\u0119ksze zaanga\u017cowanie jednego z nich stanowi szczeg\u00f3ln\u0105 korzy\u015b\u0107 dla drugiego. W sytuacji tej wyst\u0119puj\u0105 interesy wsp\u00f3lne oraz konfliktowe, przy czym wsp\u00f3lne dotycz\u0105 samego uk\u0142adu, konfliktowe za\u015b odnosz\u0105 si\u0119 do stopnia zaanga\u017cowania stron. Tendencj\u0119 do wi\u0119kszego uzale\u017cnienia i zaanga\u017cowania wykazuje partner dysponuj\u0105cy mniejsz\u0105 liczb\u0105 alternatywnych mo\u017cliwo\u015bci ni\u017c drugi uczestnik uk\u0142adu.<\/p>\n

Natura korzy\u015bci podlegaj\u0105cych transakcjom<\/strong><\/p>\n

Natur\u0119 nagr\u00f3d spo\u0142ecznych mo\u017cna rozr\u00f3\u017cnia\u0107 bior\u0105c pod uwag\u0119 kilka kryteri\u00f3w (Blau, 1964; Sztompka i Kuci, 2006). Po pierwsze, pewne nagrody spo\u0142eczne nie podlegaj\u0105 wymianie barterowej, poniewa\u017c ich znaczenie polega na tym, i\u017c s\u0105 to reakcje spontaniczne, nie za\u015b rozmy\u015blne sposoby sprawienia drugiej stronie przyjemno\u015bci, np. wewn\u0119trzne zauroczenie jak\u0105\u015b osob\u0105, aprobata dla jej opinii i s\u0105d\u00f3w czy szacunek dla jej umiej\u0119tno\u015bci. Natomiast dzia\u0142ania nagradzaj\u0105ce w przeciwie\u0144stwie do rzeczywistych ocen, mog\u0105 podlega\u0107 barterowi w procesie wymiany spo\u0142ecznej, poniewa\u017c fakt, i\u017c s\u0105 zamierzone jako zach\u0119ta, nie wp\u0142ywa na ich wewn\u0119trzn\u0105 warto\u015b\u0107 jako nagr\u00f3d, np. akceptacja spo\u0142eczna w grupie, kt\u00f3r\u0105 jednostka uwa\u017ca za atrakcyjn\u0105, instrumentalne us\u0142ugi i uleganie jej \u017cyczeniom stanowi\u0105 dla niej nagrod\u0119 nawet wtedy, kiedy zdaje sobie spraw\u0119 z tego, i\u017c s\u0105 one zapewniane w ramach wymiany za oczekiwane z jej strony korzy\u015bci. Po drugie, w ramach ka\u017cdej z dw\u00f3ch powy\u017cszych kategorii mo\u017cna dokona\u0107 rozr\u00f3\u017cnienia pomi\u0119dzy nagrodami wewn\u0119trznymi, wynikaj\u0105cymi z istoty zwi\u0105zku mi\u0119dzy jednostkami, tj. spo\u0142eczna satysfakcja czy osobista sympatia, oraz nagrodami zewn\u0119trznymi, tj. instrumentalne us\u0142ugi oraz aprobata dla decyzji lub opinii. I po trzecie, rozr\u00f3\u017cnia si\u0119 nagrody, kt\u00f3re ludzie mog\u0105 sobie wzajemnie zapewnia\u0107 (np. cztery scharakteryzowane powy\u017cej typy) od tych, kt\u00f3re z konieczno\u015bci s\u0105 jednostronne, a kt\u00f3re przejawiaj\u0105 si\u0119 w og\u00f3lnym szacunku, jakim darzona jest dana osoba (co dodaje jej dodatkowego presti\u017cu) oraz powszechnym uleganiu jej \u017cyczeniom (co obdarza j\u0105 wi\u0119ksz\u0105 w\u0142adz\u0105).<\/p>\n

Jednostka, kt\u00f3ra czerpie nagrody ze zwi\u0105zku z inn\u0105 osob\u0105, zyskuje bod\u017ace do dostarczenia drugiej stronie zach\u0119t do kontynuowania go. Ze wzgl\u0119du na to, i\u017c zwi\u0105zanie si\u0119 z osobami, kt\u00f3re darz\u0105 j\u0105 szacunkiem ma dla niej warto\u015b\u0107 nagradzaj\u0105c\u0105, b\u0119dzie ona sk\u0142onna zapewnia\u0107 im wystarczaj\u0105ce zach\u0119ty by kontynuowa\u0142y zwi\u0105zek, o ile nie podejrzewa drugiej strony o udawanie szacunku dla w\u0142asnej korzy\u015bci.<\/p>\n

Poniesione koszty<\/strong><\/p>\n

Koszty poniesione na zapewnienie nagr\u00f3d spo\u0142ecznych w procesie wymiany ich na inne mo\u017cna wyrazi\u0107 w kategoriach \u201ekosztu inwestycyjnego\u201d, \u201ekosztu bezpo\u015bredniego\u201d lub \u201ekosztu (niewykorzystanych) mo\u017cliwo\u015bci\u201d (Blau, 1964; Sztompka i Kuci, 2006). Dla nabycia umiej\u0119tno\u015bci potrzebnych do wy\u015bwiadczenia wielu us\u0142ug instrumentalnych konieczne s\u0105 inwestycje w czas i wysi\u0142ek. Tego rodzaju inwestycje s\u0105 r\u00f3wnie\u017c niezb\u0119dne do wzbudzenia szacunku za uzyskan\u0105 z czyjej\u015b strony aprobat\u0119 i uczynienia jej tym samym cenn\u0105 dla innych. Inwestycje grupy, kt\u00f3re przynosz\u0105 korzy\u015bci z cz\u0142onkostwa w niej, okre\u015blaj\u0105 warto\u015b\u0107 spo\u0142ecznej akceptacji w grupie oraz wk\u0142ad, jakiego mo\u017cna \u017c\u0105da\u0107 w procesie wymiany na akceptacj\u0119. Dostarczanie innych nagr\u00f3d spo\u0142ecznych zwykle nie wymaga dodatkowych inwestycji poza tymi, kt\u00f3re s\u0105 niezb\u0119dne do nawi\u0105zania relacji wymiany. Kosztem bezpo\u015brednim, kt\u00f3ry najbardziej wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 w transakcjach spo\u0142ecznych, jest podporz\u0105dkowanie zwi\u0105zane z wyra\u017caniem szacunku lub okazywaniem uleg\u0142o\u015bci, tj. nagradzanie innych presti\u017cem lub w\u0142adz\u0105. Z kolei, za najbardziej powszechny koszt (niewykorzystanych) mo\u017cliwo\u015bci uwa\u017ca si\u0119 czas potrzebny na dostarczanie nagr\u00f3d spo\u0142ecznych, gdy\u017c warto\u015b\u0107 owego czasu zale\u017cy od alternatyw niewykorzystanych wskutek po\u015bwi\u0119cenia go na dany stosunek wymiany. Nagrody, jakie jednostka uzyskuje z relacji spo\u0142ecznej, kosztuj\u0105 j\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 przeznaczenia wydatkowanego czasu (i innych ograniczonych zasob\u00f3w) na inny zwi\u0105zek, w kt\u00f3rym mog\u0142aby otrzymywa\u0107 nagrody \u2013 by\u0107 mo\u017ce lepszej jako\u015bci i mniejszym kosztem. Dop\u00f3ki pozosta\u0142e mo\u017cliwo\u015bci wydaj\u0105 si\u0119 kusz\u0105ce, dop\u00f3ty jednostki sk\u0142onne s\u0105 je bada\u0107, jednak\u017ce podj\u0105wszy decyzj\u0119 o tym, co uwa\u017caj\u0105 za najlepsz\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107, anga\u017cuj\u0105 si\u0119 w relacje wymiany ko\u0144cz\u0105c jednocze\u015bnie dalsze poszukiwania. Efektem podj\u0119tej decyzji jest brak zdolno\u015bci do wykorzystania lepszych mo\u017cliwo\u015bci, kt\u00f3re znajd\u0105 si\u0119 w ich dyspozycji.<\/p>\n

Niekt\u00f3re rodzaje nagr\u00f3d spo\u0142ecznych s\u0105 wolne od koszt\u00f3w. Sytuacja taka ma miejsce w\u00f3wczas, kiedy jednostka w ramach interakcji spo\u0142ecznych czerpie satysfakcj\u0119 czyni\u0105c co\u015b, co r\u00f3wnocze\u015bnie sprawia satysfakcj\u0119 partnerowi. Tego rodzaju, wolne od koszt\u00f3w, nagrody s\u0105 charakterystyczne nie tylko dla wzajemnej mi\u0142o\u015bci, gdzie jednostka czerpie satysfakcj\u0119 z samego procesu dostarczania jej, ale mo\u017cna je r\u00f3wnie\u017c zaobserwowa\u0107 w zwi\u0105zkach instrumentalnych. Np. jednostka uzyskuj\u0105c nagrody spo\u0142eczne ze strony pracownik\u00f3w mo\u017ce unikn\u0105\u0107 przyj\u0119cia na siebie zobowi\u0105zania do odwzajemnienia si\u0119 w\u00f3wczas, kiedy ich dzia\u0142ania odczuwane s\u0105 przez nich nie jako koszt netto, ale jako zysk netto, tj. jako wystarczaj\u0105co dla nich samych nagradzaj\u0105ce, by zach\u0119ci\u0107 ich do zaanga\u017cowania si\u0119 w te dzia\u0142ania. Tak, wi\u0119c wzgl\u0119dna korzy\u015b\u0107 netto, jak\u0105 jedna osoba czerpie z dzia\u0142ania, kt\u00f3re r\u00f3wnocze\u015bnie nagradza drug\u0105, jest tym, co uwalnia drug\u0105 stron\u0119 ze zobowi\u0105zania do odwzajemnienia nagr\u00f3d, jakie otrzymuje.<\/p>\n

W analizie koszt\u00f3w w transakcjach wymiany istotne jest rozr\u00f3\u017cnienie pomi\u0119dzy poniesionym przez jedn\u0105 ze stron (strona A) kosztem uzyskania danej nagrody i poniesionym przez druga stron\u0119 (strona B) kosztem dostarczenia jej. Je\u015bli koszt niewykorzystanych przez stron\u0119 B alternatyw jest w wystarczaj\u0105cym stopniu zrekompensowany przez satysfakcj\u0119, jak\u0105 czerpie z samego procesu nagradzania strony A, mo\u017ce dostarcza\u0107 owych nagr\u00f3d bez dodatkowych koszt\u00f3w netto dla siebie. Jednak\u017ce uzyskiwanie tych nagr\u00f3d mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 kosztowne dla strony A, poniewa\u017c nieproporcjonalnie du\u017ce nagrody, jakie czerpie, zobowi\u0105zuj\u0105 go do odp\u0142acenia stronie B przy poniesieniu pewnych koszt\u00f3w w\u0142asnych.<\/p>\n

Spo\u0142eczny kontekst, w jakim zachodzi wymiana<\/strong><\/p>\n

Relacje wymiany zachodz\u0105 w okre\u015blonym kontek\u015bcie spo\u0142ecznym, kt\u00f3ry wywiera na nie g\u0142\u0119boki wp\u0142yw pod kilkoma wzgl\u0119dami. Po pierwsze, na transakcje wymiany wp\u0142ywaj\u0105 \u201ezestawy r\u00f3l\u201d ka\u017cdego z partner\u00f3w (Merton, 1982), tj. stosunki w rolach, jakie ka\u017cdy z nich odgrywa z tytu\u0142u zajmowania spo\u0142ecznego statusu, istotnego z punktu widzenia wymiany. Owe stosunki w rolach s\u0105 istotne z uwagi na to, i\u017c wp\u0142ywaj\u0105 na alternatywne mo\u017cliwo\u015bci obu partner\u00f3w (np. mo\u017cliwo\u015b\u0107 randek dwojga kochank\u00f3w okre\u015blaj\u0105 niewykorzystane przez ka\u017cdego z nich alternatywy i st\u0105d wp\u0142ywaj\u0105 na koszt, jaki ponosi ka\u017cdy z nich w celu uzyskania nagr\u00f3d z obecnego zwi\u0105zku). Po drugie, ca\u0142o\u015b\u0107 transakcji wymiany w grupie determinuje dominuj\u0105ce proporcje wymiany, za\u015b owe standardy grupowe wywieraj\u0105 nacisk na wszelkie zwi\u0105zki partnerskie, kt\u00f3rych transakcje od nich odbiegaj\u0105 w kierunku ich wyr\u00f3wnania. Nie s\u0105 to naciski normatywne w znaczeniu norm moralnych wspieranych przez sankcje grupowe, kt\u00f3re wymuszaj\u0105 dostosowanie si\u0119, ale naciski wynikaj\u0105ce z istniej\u0105cych mo\u017cliwo\u015bci. Np. popyt i poda\u017c na pewne mo\u017cliwo\u015bci mechaniczne w grupie pracownik\u00f3w fabryki wp\u0142ywaj\u0105 na to, ile szacunku i innych korzy\u015bci mo\u017ce \u015brednio uzyska\u0107 wysoko wykwalifikowany robotnik za udzielenie pomocy innym w ich zadaniach. Znaczne odchylenia od tej normy w danym uk\u0142adzie wymiany tworz\u0105 siln\u0105 pokus\u0119 dla jednego z partner\u00f3w, by go porzuci\u0107, na tyle, na ile bardziej korzystne mo\u017cliwo\u015bci interakcji spo\u0142ecznej widzi on dla siebie gdzie indziej. Po trzecie, czynnikiem, kt\u00f3ry powstrzymuje silniejszych cz\u0142onk\u00f3w koalicji przed wykorzystaniem swej uprzywilejowanej w transakcjach wymiany pozycji s\u0105 potencjalne koalicje pomi\u0119dzy s\u0142abszymi cz\u0142onkami zbiorowo\u015bci. Po czwarte, r\u00f3\u017cnice we w\u0142adzy w grupie, jakie zwykle powoduj\u0105 procesy wymiany, modyfikuj\u0105 nast\u0119pnie te procesy, ze wzgl\u0119du na to, \u017ce ustanowiona w\u0142adza umo\u017cliwia jednostce zmuszenie innych do zapewniania jej us\u0142ug bez oferowania uczciwej zap\u0142aty. Czynnikiem, kt\u00f3ry mo\u017ce powstrzyma\u0107 stron\u0119 posiadaj\u0105c\u0105 w\u0142adz\u0119 przed wykorzystaniem jej dla wyzysku mo\u017ce by\u0107 wizja niebezpiecze\u0144stwa stworzenia koalicji przez stron\u0119 s\u0142absz\u0105, kt\u00f3rej celem by\u0142oby przej\u0119cie w\u0142adzy.<\/p>\n

I na koniec, sytuacja spo\u0142eczna wywiera subtelny, lecz istotny wp\u0142yw czyni\u0105c transakcje w danej relacji wymiany cz\u0119\u015bci\u0105 innych wymian, kt\u00f3re pomimo tego, \u017ce zachodz\u0105 w tle, mog\u0105 jednak odgrywa\u0107 wa\u017cniejsz\u0105 rol\u0119 (np. pracownik mo\u017ce \u017cyczliwie pom\u00f3c nowo przyby\u0142emu i odm\u00f3wi\u0107 przyj\u0119cia jakiejkolwiek proponowanej zap\u0142aty, poniewa\u017c chce wywrze\u0107 wra\u017cenie na swym kierowniku lub starszych kolegach).<\/p>\n

Podsumowuj\u0105c, por\u00f3wnanie wymiany spo\u0142ecznej i wymiany ekonomicznej wskazuje na wyst\u0119puj\u0105ce mi\u0119dzy nimi zar\u00f3wno podobie\u0144stwa, jak i zasadnicze r\u00f3\u017cnice (Kempny, Szmatka, 1992). Je\u017celi chodzi o podobie\u0144stwa, to ludzie, kt\u00f3rzy wy\u015bwiadczaj\u0105 innym przys\u0142ugi, oczekuj\u0105 odwzajemnienia, przynajmniej w formie wdzi\u0119czno\u015bci i uznania, podobnie jak kupcy oczekuj\u0105cy zap\u0142aty za \u015bwiadczenia ekonomiczne. Aby jednostki nie zaprzesta\u0142y \u015bwiadczenia us\u0142ug, musz\u0105 otrzymywa\u0107 za nie pewne nagrody spo\u0142eczne, poniewa\u017c \u015bwiadcz\u0105c je ponosz\u0105 koszty \u2013 przede wszystkim koszt straconych mo\u017cliwo\u015bci, na skutek po\u015bwi\u0119cenia czasu danemu zwi\u0105zkowi. Zasada malej\u0105cej u\u017cyteczno\u015bci kra\u0144cowej znajduje zastosowanie zar\u00f3wno do d\u00f3br spo\u0142ecznych, jak i ekonomicznych. W zwi\u0105zku z tym dla nowego pracownika zwykle wa\u017cniejsza jest aprobata ze strony koleg\u00f3w, kt\u00f3rzy jako pierwsi j\u0105 wyrazili, od tych, kt\u00f3rzy wyrazili j\u0105 na ko\u0144cu, gdy reszta grupy pracowniczej ju\u017c go zaakceptowa\u0142a. Odno\u015bnie r\u00f3\u017cnic natomiast, w przeciwie\u0144stwie do transakcji ekonomicznych, w kt\u00f3rych mniej lub bardziej sformalizowany kontrakt z g\u00f3ry nak\u0142ada na obie strony \u015bci\u015ble okre\u015blone zobowi\u0105zania, wymiana spo\u0142eczna poci\u0105ga za sob\u0105 zobowi\u0105zania nieokre\u015blone. Nie ma konkretnej umowy, nie ma wi\u0119c dok\u0142adnej ceny. Jednostka, wobec kt\u00f3rej druga strona ma zobowi\u0105zania za wy\u015bwiadczone przys\u0142ugi, \u017cywi og\u00f3lne oczekiwanie, \u017ce wywi\u0105\u017ce si\u0119 ona z tych zobowi\u0105za\u0144, co\u015b dla niej robi\u0105c, jednak\u017ce musi jej pozostawi\u0107 wyb\u00f3r okre\u015blonej formy tego odwzajemnienia. Nie ma ona mo\u017cliwo\u015bci targowania si\u0119 o warto\u015b\u0107 swoich przys\u0142ug, nie mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do spisanej umowy, jednak\u017ce pozostaje jej mo\u017cliwo\u015b\u0107 zaprzestania wy\u015bwiadczania przys\u0142ug \u2013 co prawdopodobnie uczyni. Tak, wi\u0119c wymiana spo\u0142eczna wymaga zaufania, gdy\u017c nie istnieje umowa, kt\u00f3rej przestrzegania mo\u017cna si\u0119 domaga\u0107. Drobne transakcje, od kt\u00f3rych na og\u00f3\u0142 zaczyna si\u0119 wymiana, wymagaj\u0105 niewielkiego zaufania, za\u015b stopniowy rozw\u00f3j wymiany pozwala dowie\u015b\u0107 partnerom swej wiarygodno\u015bci. Zatem to w\u0142a\u015bnie procesy wymiany rodz\u0105 zaufanie w stosunkach spo\u0142ecznych, kt\u00f3re zach\u0119ca partner\u00f3w wymiany do anga\u017cowania si\u0119 w r\u00f3\u017cnorodne transakcje. Z kolei transakcje nadaj\u0105 zwi\u0105zkowi pewnego samoistnego znaczenia, co jest charakterystyczne tylko dla wymiany spo\u0142ecznej, gdy\u017c bezosobowa wymiana ekonomiczna ukierunkowana jest wy\u0142\u0105cznie na konkretne, zewn\u0119trzne korzy\u015bci.<\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce poj\u0119cie wymiany jest najwa\u017cniejsz\u0105, centraln\u0105 cech\u0105 wszystkich kontrakt\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 r\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105, zar\u00f3wno stopniem formalizacji, jak i szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci\u0105 (Makin, Cooper, Cox, 2000).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jak wcze\u015bniej wspomniano, kontrakt psychologiczny mo\u017cna opisywa\u0107 w terminach teorii wymiany spo\u0142ecznej (social exchange theory) (Blau, 1964; Kempny, Szmatka, 1992; Sztompka, 2004), kt\u00f3ra opiera si\u0119 na dw\u00f3ch podstawowych przes\u0142ankach: (1) jednostki maj\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do anga\u017cowania si\u0119 w takie dzia\u0142ania, kt\u00f3re w terminach nagr\u00f3d spo\u0142ecznych daj\u0105 najwi\u0119ksze zyski; (2) interakcje powinny by\u0107 w przybli\u017ceniu ekwiwalentne dla … Czytaj dalej<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[20],"class_list":["post-141","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pisanie-prac","tag-kontrakt-psychologiczny-w-ujeciu-teorii-wymiany-spolecznej"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/socjologia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/141","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/socjologia\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/socjologia\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/socjologia\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/socjologia\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=141"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/socjologia\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/141\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/socjologia\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=141"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/socjologia\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=141"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/socjologia\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=141"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}