{"id":10002,"date":"2026-10-20T00:00:00","date_gmt":"2026-10-19T22:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/example.invalid\/?p=10002"},"modified":"2026-10-20T00:00:00","modified_gmt":"2026-10-19T22:00:00","slug":"historyczne-wzorce-zachowan-prokreacyjnych","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/socjologia\/historyczne-wzorce-zachowan-prokreacyjnych\/","title":{"rendered":"Historyczne wzorce zachowa\u0144 prokreacyjnych"},"content":{"rendered":"\n\n
\n \n
\n \n
\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n \n
\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n<\/div>\n \n\n
\n G\u0142osuj na ten post<\/span>\n <\/div>\n <\/div>\n

Wzorzec zachowa\u0144 prokreacyjnych<\/h2>\n

Zachowania prokreacyjne w d\u0142ugim horyzoncie czasu wyznaczone s\u0105 przez wiele czynnik\u00f3w, kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 ma charakter sta\u0142y, wzgl\u0119dnie sta\u0142y i zmienny. Do pierwszej grupy nale\u017c\u0105 czynniki biologiczne, okre\u015blaj\u0105ce fizjologiczn\u0105 zdolno\u015b\u0107 rozrodcz\u0105 ma\u0142\u017conk\u00f3w, na podstawie kt\u00f3rej mo\u017cna okre\u015bli\u0107 hipotetyczny potencja\u0142 dzietno\u015bci rodzin. Drug\u0105 grup\u0119 tworz\u0105 czynniki okre\u015blaj\u0105ce stopie\u0144 \u015bwiadomo\u015bci postaw prokreacyjnych. W d\u0142ugim przedziale czasu wzorzec postaw prokreacyjnych jest funkcj\u0105 systemu warto\u015bci moralnych, kulturowych i materialnych, kszta\u0142towanych przez zesp\u00f3\u0142 czynnik\u00f3w makrospo\u0142ecznych. W okresie powojennym podlega\u0142 on jednak dewiacyjnemu oddzia\u0142ywaniu antynatalistycznej polityki pa\u0144stwa: upowszechnianiu idei kontroli urodze\u0144, \u015bwiadomego macierzy\u0144stwa, antykoncepcji i aborcji, kt\u00f3rej sprzyja\u0142a wyj\u0105tkowo nieprzyjazna atmosfera tworzona wok\u00f3\u0142 dzietno\u015bci rodzin. Analogiczn\u0105 rol\u0119 pe\u0142ni\u0105 w okresie ostatniej transformacji lansowane przez media destrukcyjne modele \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego i rodzinnego w pa\u0144stwach zachodnich. Spo\u0142ecze\u0144stwo proponowane modele przyjmuje pocz\u0105tkowo opornie, nieufnie, lecz w miar\u0119 up\u0142ywu czasu poprzez wzajemn\u0105 interakcj\u0119 mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi grupami spo\u0142ecznymi, nast\u0119puje ich dyfuzja spo\u0142eczna i pogl\u0105dy te traktowane s\u0105 przez cz\u0119\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw jako ich w\u0142asne. Oznacza to, \u017ce stopie\u0144 \u015bwiadomo\u015bci neomaltuzja\u0144skiej w spo\u0142ecze\u0144stwie polskim wzrasta w miar\u0119 rozwoju i pog\u0142\u0119biania si\u0119 transformacji demograficznej. Ostatni\u0105 grup\u0119 tworz\u0105 czynniki wyznaczaj\u0105ce mo\u017cliwo\u015bci operacyjne realizacji postaw prokreacyjnych, maj\u0105ce swe pod\u0142o\u017ce w zmiennych warunkach sytuacji spo\u0142eczno-ekonomicznej kraju. Oddzia\u0142ywanie tych czynnik\u00f3w na procesy prokreacyjne rodzin wchodzi w zakres tzw. koniunktury demograficznej, nad kt\u00f3r\u0105 badania w pozna\u0144skim \u015brodowisku demograficznym znajduj\u0105 si\u0119 ze wzgl\u0119d\u00f3w instrumentalnych dopiero we wst\u0119pnym stadium rozwoju. Pomi\u0119dzy procesami demograficznymi i spo\u0142eczno-ekonomicznymi zachodz\u0105 zwi\u0105zki typu sprz\u0119\u017ce\u0144 zwrotnych. By\u0142oby wi\u0119c czym\u015b dziwnym i nienaturalnym, gdyby warunki dokonuj\u0105cej si\u0119 aktualnie transformacji ustrojowej i spo\u0142eczno-ekonomicznej nie wywar\u0142y swego pi\u0119tna na zachowaniach prokreacyjnych rodzin polskich.<\/p>\n

Znamienn\u0105 cech\u0105 zachowa\u0144 prokreacyjnych ma\u0142\u017ce\u0144stw polskich jest zjawisko, i\u017c prawie wszystkie urodzenia maj\u0105 miejsce w rodzinie[1]<\/a><\/sup>. Pomijaj\u0105c okres bezpo\u015brednio powojenny, urodzenia pozama\u0142\u017ce\u0144skie kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 do 1988 r. prawie na niezmienionym poziomie (4-5%), wykazuj\u0105c nieco wy\u017csz\u0105 tendencj\u0119 w miastach, ni\u017csz\u0105 w \u015brodowisku wiejskim. Pocz\u0105wszy od prze\u0142omu lat osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, obserwuje si\u0119 sta\u0142\u0105 tendencj\u0119 do wzrostu udzia\u0142u tych urodze\u0144, si\u0119gaj\u0105c\u0105 obecnie (1994 r.) prawie 10%. Dla uzyskania pe\u0142nego obrazu nale\u017ca\u0142oby wskaza\u0107, i\u017c tak wysoki poziom utrzymywa\u0142 si\u0119 z regu\u0142y trwale na ziemiach p\u00f3\u0142nocnych i zachodnich, kt\u00f3re przywr\u00f3cone zosta\u0142y macierzy w wyniku ostatniej wojny. Obecnie w\u0142a\u015bnie na tych ziemiach, kt\u00f3re s\u0105 typowe dla spo\u0142ecze\u0144stw osiedle\u0144czych, odsetek urodze\u0144 pozama\u0142\u017ce\u0144skich si\u0119ga nawet 15%.<\/p>\n

Wzrostowi urodze\u0144 pozama\u0142\u017ce\u0144skich towarzyszy, pocz\u0105wszy od 1989 r., gwa\u0142towny spadek og\u00f3lnej liczby urodze\u0144, do czego przyczyni\u0142a si\u0119 zmiana w strukturze kobiet w wieku rozrodczym (spadek cz\u0119sto\u015bci zawieranych ma\u0142\u017ce\u0144stw). Jednak\u017ce wp\u0142yw tego czynnika w rozpatrywanym okresie utrzymuje si\u0119 w granicach zaledwie 25%. Zasadniczym czynnikiem sprawczym obni\u017cenia urodze\u0144 jest gwa\u0142towny spadek p\u0142odno\u015bci kobiet, kt\u00f3rego oddzia\u0142ywanie na spadek urodze\u0144 jest znaczny (75 %). Wzrost liczby kobiet w wieku 20-24 lat w ci\u0105gu ostatnich dw\u00f3ch lat nie zahamowa\u0142 spadku urodze\u0144, jedynie cz\u0119\u015bciowo zamortyzowa\u0142 wp\u0142yw obni\u017cania si\u0119 p\u0142odno\u015bci na liczb\u0119 urodze\u0144. O ile jednak oddzia\u0142ywanie niekorzystnych zmian w tej\u017ce strukturze kobiet b\u0119dzie mia\u0142o charakter kr\u00f3tkotrwa\u0142y, gdy\u017c ujemne skutki tego ni\u017cu trwa\u0107 b\u0119d\u0105 tylko do po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, to wp\u0142yw zmian wzorca postaw prokreacyjnych uzna\u0107 nale\u017cy za bardziej d\u0142ugotrwa\u0142y, obejmuj\u0105cy co najmniej jedn\u0105 generacj\u0119.<\/p>\n

Okres II tej transformacji charakteryzuje si\u0119 tak\u017ce symptomatycznymi zmianami w strukturze urodze\u0144. Wzrasta udzia\u0142 ma\u0142\u017ce\u0144stw bezdzietnych, maleje udzia\u0142 urodze\u0144 pierwszych i drugich, przy wyra\u017anym wzro\u015bcie udzia\u0142u urodze\u0144 czwartej i dalszej kolejno\u015bci. Do 1990 r. utrzymywa\u0142a si\u0119 wyra\u017ana tendencja wzrostowa procentowego udzia\u0142u dzieci w pierwszym roku trwania ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Jednak\u017ce, pocz\u0105wszy od 1991 r., sytuacja ta odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119. M\u0142odzi ludzie zak\u0142adaj\u0105c rodzin\u0119 przesuwaj\u0105 moment decyzji o jej powi\u0119kszeniu na p\u00f3\u017aniejszy okres. Ewolucja struktury urodze\u0144 wed\u0142ug kolejno\u015bci \u015bwiadczy o wyst\u0119powaniu w realizacji postaw prokreacyjnych r\u00f3wnolegle dw\u00f3ch nurt\u00f3w[2]<\/a><\/sup>:<\/p>\n