{"id":140,"date":"2019-06-21T17:46:04","date_gmt":"2019-06-21T15:46:04","guid":{"rendered":"http:\/\/prawo.pracemgr.com.pl\/?p=140"},"modified":"2019-06-21T17:46:04","modified_gmt":"2019-06-21T15:46:04","slug":"rodzaje-i-charakterystyka-roszczen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/prawo\/rodzaje-i-charakterystyka-roszczen\/","title":{"rendered":"Rodzaje i charakterystyka roszcze\u0144"},"content":{"rendered":"\n\n
\n \n
\n \n
\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n \n
\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n
\n \n\n
<\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n<\/div>\n \n\n
\n 5\/5 - (6 votes) <\/div>\n <\/div>\n

Jak ju\u017c zosta\u0142o to powiedziane: \u015brodki ochrony d\u00f3br osobistych mog\u0105 przybra\u0107 charakter maj\u0105tkowy lub niemaj\u0105tkowy. Do \u015brodk\u00f3w o charakterze maj\u0105tkowym zaliczamy zado\u015b\u0107uczynienie pieni\u0119\u017cne za naruszenie d\u00f3br osobistych, przewidziane art. 448 k.c., zado\u015b\u0107uczynienie za doznan\u0105 krzywd\u0119 przewidywane przez art. 445 k.c. oraz naprawienie szkody maj\u0105tkowej przewidziane w art. 24 \u00a7 2 k.c. Natomiast \u015brodki ochrony maj\u0105ce charakter niemaj\u0105tkowy obejmuj\u0105: roszczenie o zaniechanie, roszczenie o usuni\u0119cie skutk\u00f3w naruszenia oraz pow\u00f3dztwo o ustalenie.<\/p>\n

Instytucja zado\u015b\u0107uczynienia pieni\u0119\u017cnego, jak ju\u017c wspomnia\u0142am, przesz\u0142a pewn\u0105 ewolucj\u0119. Do roku 1996 mo\u017cliwe by\u0142o \u017c\u0105danie zado\u015b\u0107uczynienia w formie \u015brodk\u00f3w potrzebnych do usuni\u0119cia skutk\u00f3w poniesionej szkody, oraz ewentualnie, sumy jak\u0105 sprawca mia\u0142 wp\u0142aci\u0107 na rzecz Polskiego Czerwonego Krzy\u017ca. Obecnie osoba poszkodowana mo\u017ce \u017c\u0105da\u0107 wyp\u0142acenia jej odpowiedniej sumy pieni\u0119\u017cnej za wyrz\u0105dzon\u0105 krzywd\u0119, dodatkowo istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107 zas\u0105dzenia na rzecz poszkodowanego stosownej kwoty na wskazany przez niego cel spo\u0142eczny (art. 24 \u00a71, zd. ostatnie). Powy\u017csze mo\u017cliwo\u015bci przys\u0142uguj\u0105 niezale\u017cnie od przyznania innych \u015brodk\u00f3w potrzebnych do usuni\u0119cia skutk\u00f3w naruszenia. Mo\u017cna wi\u0119c m\u00f3wi\u0107 o swojego rodzaju „humanizacji” instytucji zado\u015b\u0107uczynienia za krzywdy, jest bowiem do\u015b\u0107 prawdopodobne, \u017ce osoba poszkodowana mog\u0142a uzna\u0107 za ma\u0142o satysfakcjonuj\u0105c\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zrekompensowania sobie poniesionych strat jedynie poprzez za\u017c\u0105danie od sprawcy wp\u0142aty na rzecz PCK. Nowelizacja k.c. zbli\u017cy\u0142a w tej kwestii polskie prawodawstwo do standard\u00f3w \u015bwiatowych, gdzie krzywda moralna jest „wyceniana” r\u00f3wnie wysoko, a niejednokrotnie znacznie wy\u017cej ni\u017c krzywda fizyczna. Charakter roszczenia – bardziej represyjny ni\u017c kompensacyjny – zosta\u0142 zreszt\u0105 zauwa\u017cony ju\u017c na d\u0142ugo przed nowelizacj\u0105, podobnie jak fakt, \u017ce przepis art. 448 spe\u0142nia funkcj\u0119 prewencyjno-wychowawcz\u0105. Tym bardziej wi\u0119c s\u0142usznym wydaje si\u0119 wysuni\u0119cie na pierwszy plan bezpo\u015brednich interes\u00f3w osoby poszkodowanej i umo\u017cliwienie jej otrzymania satysfakcjonuj\u0105cego zado\u015b\u0107uczynienia, przy jednoczesnym wymierzeniu dotkliwej kary sprawcy szkody.<\/p>\n

Pow\u00f3d okre\u015bla, czy za poniesione straty za\u017c\u0105da zado\u015b\u0107uczynienia czy – alternatywnie – wska\u017ce cel spo\u0142eczny, na jaki ma by\u0107 zas\u0105dzona odpowiednia suma. Decyzji tej nie pozostawiono uznaniu S\u0105du, kt\u00f3ry jest tu uzale\u017cniony od wyra\u017anego \u017c\u0105dania pokrzywdzonego. Osoba poszkodowana w ten spos\u00f3b manifestuje swoja preferencje dla wybranej formy ochrony dobra osobistego.<\/p>\n

Dodatkow\u0105, niezwykle korzystn\u0105 dla poszkodowanego zmian\u0105 jest pomini\u0119cie w art. 448 s\u0142\u00f3w: „w razie umy\u015blnego naruszenia d\u00f3br osobistych” co oznacza, \u017ce obecnie osoba poszkodowana mo\u017ce \u017c\u0105da\u0107 zado\u015b\u0107uczynienia niezale\u017cnie od tego czy wina sprawcy by\u0142a umy\u015blna czy te\u017c nieumy\u015blna. Jest to rozwi\u0105zania o tyle s\u0142uszne i zrozumia\u0142e, \u017ce nader cz\u0119sto zdarza si\u0119, i\u017c sprawcy naruszenia d\u00f3br osobistych nie mo\u017cna jednoznacznie przypisa\u0107 lub udowodni\u0107 winy umy\u015blnej, co nie zmienia faktu, \u017ce pokrzywdzony nie jest przez to wcale mniej poszkodowanym i racjonalnym wydaje si\u0119 aby przys\u0142ugiwa\u0142o mu odszkodowanie za poniesion\u0105 strat\u0119. W \u015bwietle powy\u017cszego trudno si\u0119 zgodzi\u0107 z S. M. Grzybowskim, kt\u00f3ry proponuje nast\u0119puj\u0105ce zestawienie: naruszenie praw maj\u0105tkowych – \u015bwiadczenia maj\u0105tkowe, naruszenie praw osobistych – \u015bwiadczenia niemaj\u0105tkowe. Autor wyja\u015bnia, i\u017c jest to podzia\u0142 logiczny i naturalny, zgodny z zasadami wsp\u00f3\u0142\u017cycia spo\u0142ecznego, oraz uzasadniony historycznie: wszystkie cytowane przez Grzybowskiego przepisy, (art. 157 \u00a73 kodeksu zobowi\u0105za\u0144, art. 28, ust. 2 kodeksu cywilnego szwajcarskiego, art. 53 prawa autorskiego, a tak\u017ce zasady wsp\u00f3\u0142\u017cycia spo\u0142ecznego) mniej lub bardziej stanowczo podkre\u015blaj\u0105 wyj\u0105tkowy charakter zastosowania maj\u0105tkowych \u015brodk\u00f3w usuni\u0119cia skutk\u00f3w naruszenia d\u00f3br osobistych. Innymi s\u0142owy: „Roszczenia maj\u0105tkowe nie s\u0105 logiczn\u0105 konsekwencj\u0105 u\u017cyczenia ochrony prawnej, lecz wymagaj\u0105 wyra\u017anego przepisu ustawy.” Trudno si\u0119 zgodzi\u0107 z tym twierdzeniem autora, fakt powo\u0142ywania si\u0119 na tradycje w ustawodawstwie nie wydaje si\u0119 by\u0107 wystarczaj\u0105cym uzasadnieniem wyj\u0105tkowego charakteru zado\u015b\u0107uczynienia maj\u0105tkowego. Mo\u017cna wr\u0119cz zaryzykowa\u0107 stwierdzenie, \u017ce s\u0142usznym jest, aby konsekwencj\u0105 ochrony prawnej by\u0142o w\u0142a\u015bnie istnienie roszczenia maj\u0105tkowego.<\/p>\n

Na ten temat wypowiada si\u0119 r\u00f3wnie\u017c A. Szpunar, wspominaj\u0105c w tym miejscu projekt kodeksu cywilnego z roku 1954, kt\u00f3ry ca\u0142kowicie pomin\u0105\u0142 instytucj\u0119 zado\u015b\u0107uczynienia pieni\u0119\u017cnego, jako sprzeczn\u0105 z zasadami prawa socjalistycznego. Projekt takiego rozwi\u0105zania by\u0142 powszechnie krytykowany, wi\u0119kszo\u015b\u0107 uczestnik\u00f3w odbywaj\u0105cej si\u0119 w grudniu tego\u017c roku sesji naukowej PAN opowiedzia\u0142a si\u0119 zdecydowanie przeciwko wspomnianemu projektowi. W tym czasie opublikowana zosta\u0142a monografia Z. Radwa\u0144skiego, kt\u00f3ry gruntownie uzasadniaj\u0105c swoje stanowisko zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na fakt, \u017ce konstrukcja zado\u015b\u0107uczynienia mo\u017ce pe\u0142ni\u0107 bardzo po\u017c\u0105dan\u0105 rol\u0119, przy tym odpowiadaj\u0105c humanitaryzmowi prawa socjalistycznego. Niemniej jednak charakter zado\u015b\u0107uczynienia pieni\u0119\u017cnego pozostawa\u0142 fakultatywny, aczkolwiek jego zasadno\u015b\u0107 jako taka – nie by\u0142a ju\u017c z regu\u0142y kwestionowana.<\/p>\n

Tak wi\u0119c wed\u0142ug art. 448 k.c. poszkodowanemu mo\u017ce zosta\u0107 przyznana przez S\u0105d stosowna suma pieni\u0119\u017cna w razie naruszenia jakiegokolwiek prawnie chronionego dobra osobistego. „Podstaw\u0105 zas\u0105dzenia zado\u015b\u0107uczynienia b\u0119dzie ka\u017cdy, najmniejszy nawet stopie\u0144 zawinienia, a wi\u0119c do granic culpa levissima.” Wprawdzie przyznanie tej formy ochrony jest fakultatywne i zale\u017cy od decyzji S\u0105du, nie jest to jednak zale\u017cno\u015b\u0107 bezwzgl\u0119dna, jako \u017ce arbitralno\u015b\u0107 oceny s\u0119dziego „sterowana” jest przez kryteria rozmiaru i intensywno\u015bci doznanej krzywdy, stopnia negatywnych konsekwencji dla pokrzywdzonego, r\u00f3wnie\u017c stopnia zawinienia po stronie sprawcy, aczkolwiek – co podkre\u015blono – nie oznacza to bynajmniej, \u017ce nieumy\u015blno\u015b\u0107 sprawcy b\u0119dzie z g\u00f3ry oceniana jako uzasadniaj\u0105ca \u0142agodniejsze sprawcy potraktowanie.<\/p>\n

Do zastosowania art. 448 odnosi si\u0119 interesuj\u0105cy wyrok S\u0105du Najwy\u017cszego z dnia 11 grudnia 1979 roku: „Dla zastosowania art. 448 k.c. konieczne jest nie tylko ustalenie, \u017ce sprawca dopu\u015bci\u0142 si\u0119 umy\u015blnego naruszenia d\u00f3br osobistych okre\u015blonych w art. 445 k.c. ale r\u00f3wnie\u017c ustalenie, \u017ce nale\u017cy udzieli\u0107 poszkodowanemu satysfakcji moralnej, gdy\u017c przemawiaj\u0105 za tym wymagania sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej oraz ochrony zasad wsp\u00f3\u0142\u017cycia spo\u0142ecznego i porz\u0105dku prawnego.” Ponownie pojawia si\u0119 tu problem zwi\u0105zku prawa do zado\u015b\u0107uczynienia ze s\u0142uszno\u015bci\u0105 udzielenia moralnej satysfakcji. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 autor\u00f3w jest tu zgodna: istniej\u0105, rzecz jasna sytuacje, w kt\u00f3rych zosta\u0142o naruszone czyje\u015b dobro osobiste, a mimo to orzeczenie tu zado\u015b\u0107uczynienia pieni\u0119\u017cnego by\u0142oby tyle\u017c nies\u0142uszne co nieetyczne. Jakkolwiek powy\u017csze orzeczenie nie mo\u017ce by\u0107 oczywi\u015bcie traktowane jako poparcie – omawianej wcze\u015bniej – tezy, g\u0142osz\u0105cej, \u017ce kar\u0105 za naruszenie zasad wsp\u00f3\u0142\u017cycia spo\u0142ecznego mog\u0142aby by\u0107 odmowa ochrony prawnej w przypadku naruszenia d\u00f3br osobistych. Tym bardziej, \u017ce SN w swoim orzeczeniu nie neguje konieczno\u015bci udzielenia ochrony prawnej, a jedynie zaznacza, i\u017c nale\u017cy starannie ustali\u0107 i oceni\u0107 okoliczno\u015bci przemawiaj\u0105ce za tym, aby poszkodowanemu udzieli\u0107 zado\u015b\u0107uczynienia pieni\u0119\u017cnego. W\u0142a\u015bnie fakultatywno\u015b\u0107 stosowania \u015brodk\u00f3w przewidzianych przez art. 448 ma by\u0107 gwarancj\u0105 i zabezpieczeniem przed zbyt lekkomy\u015blnym przyznawaniem odszkodowania, a tak\u017ce przed folgowaniem – czasem istotnie zbyt pochopnym – \u017c\u0105daniom powoda.<\/p>\n

Roszczenie z art. 448 przechodzi na spadkobierc\u00f3w jedynie, gdy zosta\u0142o uznane na pi\u015bmie, albo gdy pow\u00f3dztwo zosta\u0142o wytoczone za \u017cycia osoby poszkodowanej (odes\u0142anie do art. 445 \u00a73) Autorzy komentarza do kodeksu cywilnego podkre\u015blaj\u0105 w tym miejscu problem, jaki wy\u0142ania si\u0119 z powodu alternatywno\u015bci \u015brodk\u00f3w ochrony przewidywanych w omawianym artykule 448, jako \u017ce obok zado\u015b\u0107uczynienia dopuszczalne jest tu \u017c\u0105danie zap\u0142aty sumy pieni\u0119\u017cnej na okre\u015blony cel spo\u0142eczny. Kwestia sporna dotyczy pytania: czy odes\u0142anie do art. 445 ograniczy\u0107 do przypadk\u00f3w, gdy pokrzywdzony \u017c\u0105da zas\u0105dzenia zado\u015b\u0107uczynienia, czy te\u017c odnie\u015b\u0107 odes\u0142anie do obu mo\u017cliwo\u015bci rekompensaty przewidywanych przez art. 448? Autorzy sk\u0142aniaj\u0105 si\u0119 ku ostatniemu rozwi\u0105zaniu. Mo\u017cna si\u0119 domy\u015bla\u0107, \u017ce skoro oba \u015brodki ochrony s\u0105 zr\u00f3wnane, je\u017celi chodzi o ich u\u017cywanie, i celowe jest ich stosowanie alternatywnie na tej samej p\u0142aszczy\u017anie, to konsekwencj\u0105 powy\u017cszego jest to, aby oba rodzaje roszcze\u0144 mog\u0142y podlega\u0107 dziedziczeniu.<\/p>\n

Roszczenia z art. 448 nie s\u0105 zbywalne, chyba, \u017ce sta\u0142y si\u0119 wymagalne i zosta\u0142y uznane na pi\u015bmie, lub przyznane prawomocnym orzeczeniem. Uznanie winno mie\u0107 form\u0119 pisemn\u0105, niezachowanie tego wymogu nie spowoduje wprawdzie niewa\u017cno\u015bci uznania, natomiast uniemo\u017cliwi zbycie tak uznanego roszczenia, w konsekwencji przelew takiego roszczenia b\u0119dzie niewa\u017cny.<\/p>\n

Artyku\u0142 445 Kodeksu cywilnego przewiduje w wypadku naruszenia d\u00f3br osobistych zado\u015b\u0107uczynienie na rzecz poszkodowanego za doznan\u0105 krzywd\u0119. Warunkiem jest, aby zaistnia\u0142o zdarzenie, z kt\u00f3rym zwi\u0105zana jest odpowiedzialno\u015b\u0107 z tytu\u0142u czyn\u00f3w niedozwolonych i aby mi\u0119dzy tym zdarzeniem a doznan\u0105 krzywd\u0105 (wynik\u0142\u0105 z naruszenia chronionego dobra) istnia\u0142 zwi\u0105zek przyczynowy. W tym wypadku dok\u0142adnie wyliczone s\u0105 rodzaje d\u00f3br, kt\u00f3rych naruszenie uzasadnia ochron\u0119 z art. 445. S\u0105 to: pozbawienie wolno\u015bci, sk\u0142onienie za pomoc\u0105 podst\u0119pu, gwa\u0142tu lub nadu\u017cycia stosunku zale\u017cno\u015bci do poddania si\u0119 czynowi nierz\u0105dnemu oraz uszkodzenie cia\u0142a lub wywo\u0142anie rozstroju zdrowia. Ostatnia z wymienionych kategorii odsy\u0142a nas do artyku\u0142u 444 \u00a71 zd. 1, gdzie wymienione s\u0105 te w\u0142a\u015bnie dobra. Art. 445 zaznacza, \u017ce w wypadku naruszenia d\u00f3br wymienionych w art. 444 S\u0105d fakultatywnie przyznaje poszkodowanemu odpowiedni\u0105 sum\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 tytu\u0142em zado\u015b\u0107uczynienia za doznan\u0105 krzywd\u0119.<\/p>\n

Baczniejsz\u0105 uwag\u0119 nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 na paragraf drugi omawianego artyku\u0142u, w \u015bwietle nowelizacji KC z 23 sierpnia 1996 roku. W ramach wprowadzanych w\u00f3wczas zmian poszerzono zakres zastosowania art. 445 w ten spos\u00f3b, \u017ce brzmienie \u00a72 zmieniono z: „Przepis powy\u017cszy stosuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w wypadku pozbawienia wolno\u015bci oraz w wypadku, gdy kobiet\u0119 sk\u0142oniono za pomoc\u0105 podst\u0119pu, gwa\u0142tu, lub nadu\u017cycia stosunku zale\u017cno\u015bci do poddania si\u0119 czynowi nierz\u0105dnemu.” na: „Przepis powy\u017cszy stosuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w wypadku pozbawienia wolno\u015bci oraz w wypadku sk\u0142onienia za pomoc\u0105 podst\u0119pu, gwa\u0142tu, lub nadu\u017cycia stosunku zale\u017cno\u015bci do poddania si\u0119 czynowi nierz\u0105dnemu.” Odej\u015bcie od teorii, \u017ce ofiar\u0105 czynu nierz\u0105dnego mo\u017ce by\u0107 jedynie kobieta mo\u017cna uzna\u0107 za swoisty „znak czas\u00f3w”, jest to rozwi\u0105zanie zas\u0142uguj\u0105ce na uznanie, gdy\u017c w zwi\u0105zku z poprzednim brzmieniem ocenianego przepisu mo\u017cna by\u0142o m\u00f3wi\u0107 o swoistej luce prawnej: wed\u0142ug poprzedniej wersji osob\u0105 poszkodowan\u0105 w wymieniony spos\u00f3b mog\u0142a by\u0107 jedynie kobieta, a obecnie jest rzecz\u0105 oczywist\u0105, \u017ce ofiar\u0105 czynu nierz\u0105dnego mog\u0105 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c m\u0119\u017cczy\u017ani oraz osoby nieletnie, kt\u00f3rych – cho\u0107by by\u0142y nawet p\u0142ci \u017ce\u0144skiej – nie mo\u017cna, ze wzgl\u0119du na m\u0142ody wiek okre\u015bli\u0107 jako kobiet, a kt\u00f3re niestety szczeg\u00f3lnie cz\u0119sto padaj\u0105 ofiar\u0105 okoliczno\u015bci opisywanych przez art. 445 \u00a72. Fakt zbyt w\u0105skiego zakresu tego przepisu by\u0142 przedmiotem rozwa\u017ca\u0144 A. Szpunara, kt\u00f3ry wskazywa\u0142 na istnienie takiej luki prawnej: „Chodzi przede wszystkim o ochron\u0119 integralno\u015bci seksualnej dzieci i m\u0142odzie\u017cy. Obecnie zado\u015b\u0107uczynienia z art. 445 \u00a72 k.c. nie mo\u017ce domaga\u0107 si\u0119 m\u0119\u017cczyzna, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 ofiar\u0105 zgwa\u0142cenia homoseksualnego.” Autor zaznacza jednak r\u00f3wnocze\u015bnie, nale\u017cy ten argument „sprowadzi\u0107 do w\u0142a\u015bciwych proporcji” i zwraca uwag\u0119, \u017ce w pi\u015bmiennictwie podkre\u015bla si\u0119 wyj\u0105tkowy charakter zgwa\u0142ce\u0144 homoseksualnych. Nale\u017cy tu zaznaczy\u0107, \u017ce cytowane dzie\u0142o pochodzi z roku 1979, jest zatem zrozumia\u0142e, \u017ce w tamtych czasach autor nie m\u00f3g\u0142 przewidzie\u0107, i\u017c po zaledwie dwudziestu latach obj\u0119cie ochron\u0105 przewidywan\u0105 przez paragraf drugi art. 445 m\u0119\u017cczyzn i os\u00f3b nieletnich b\u0119dzie nie tylko uzasadnione ale – niestety – jak najbardziej konieczne.<\/p>\n

Je\u017celi chodzi o uszkodzenie cia\u0142a lub rozstr\u00f3j zdrowia, to literaturze panuje na og\u00f3\u0142 zgodno\u015b\u0107 co do tego, \u017ce przyznanie zado\u015b\u0107uczynienia uzasadniaj\u0105 zar\u00f3wno doznane cierpienia fizyczne, jak i szkody natury psychicznej. „Zado\u015b\u0107uczynienie ma na celu z\u0142agodzenie tych cierpie\u0144 fizycznych i psychicznych – drog\u0105 po\u015bredni\u0105 – poprzez og\u00f3lne zwi\u0119kszenia mo\u017cliwo\u015bci poszkodowanego nabywania d\u00f3br i us\u0142ug wed\u0142ug swego wyboru.”<\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c A. Szpunar podkre\u015bla zwi\u0105zek cierpie\u0144 fizycznych z psychicznymi: „Zado\u015b\u0107uczynienie mo\u017ce by\u0107 uzasadnione doznaniem cierpie\u0144 fizycznych w postaci b\u00f3lu i innych dolegliwo\u015bci (tradycyjnie m\u00f3wimy w\u00f3wczas o pretium doloris). W rachub\u0119 wchodz\u0105 dalej cierpienia psychiczne, zw\u0142aszcza, je\u017celi dana osoba sta\u0142a si\u0119 inwalid\u0105 lub zosta\u0142a wy\u0142\u0105czona z normalnego \u017cycia. Najcz\u0119\u015bciej cierpienia fizyczne i psychiczne wyst\u0119puj\u0105 \u0142\u0105cznie. Autor zaznacza, \u017ce niekiedy powstaj\u0105 trudno\u015bci w okre\u015bleniu zwi\u0105zku przyczynowego mi\u0119dzy zdarzeniem a powsta\u0142\u0105 wskutek niego szkod\u0105 niemaj\u0105tkow\u0105. Szpunar przytacza niezwykle interesuj\u0105ce orzeczenie S\u0105du Najwy\u017cszego, dotycz\u0105ce wypadku, kiedy to pow\u00f3dka – m\u0142oda dziewczyna – dozna\u0142a wstrz\u0105su nerwowego b\u0119d\u0105c \u015bwiadkiem wypadku (potr\u0105cenia przez samoch\u00f3d ci\u0119\u017carowy), w kt\u00f3rym \u015bmier\u0107 ponios\u0142y dwie towarzysz\u0105ce jej kole\u017canki. Dziewczyna dozna\u0142a szoku, czego nast\u0119pstwem by\u0142o – jak twierdzi\u0142a – jej zachorowanie na padaczk\u0119. W zwi\u0105zku z powy\u017cszym SN orzek\u0142, \u017ce poszkodowanemu nale\u017cy si\u0119 zado\u015b\u0107uczynienie na tej podstawie, \u017ce w zwi\u0105zku z ruchem samochodu dozna\u0142 wstrz\u0105su nerwowego, cho\u0107 nie odni\u00f3s\u0142 \u017cadnego urazu cielesnego.<\/p>\n

Kolejn\u0105 sytuacj\u0105 uzasadniaj\u0105c\u0105 roszczenie z art. 445 jest pozbawienie poszkodowanego wolno\u015bci. Jak wskazuje komentarz do kodeksu cywilnego – takie przypadki nale\u017c\u0105 do niezmiernie rzadkich. Najcz\u0119\u015bciej w gr\u0119 wchodzi tu bezpodstawne tymczasowe aresztowanie oraz skazanie. Jest to zwi\u0105zane z art. 552 kodeksu post\u0119powania karnego, kt\u00f3ry to artyku\u0142 przewiduje odszkodowanie za nies\u0142uszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie. Roszczenie o to odszkodowanie przys\u0142uguje poszkodowanemu przeciwko Skarbowi Pa\u0144stwa. Pozbawienie wolno\u015bci mo\u017ce przybra\u0107 posta\u0107 fizycznego uwi\u0119zienia, ale tak\u017ce – w przypadkach skrajnych – pozbawienia poszkodowanego mo\u017cliwo\u015bci podejmowania samodzielnie decyzji dotycz\u0105cych w\u0142asnej osoby, g\u0142ownie poprzez wywieranie na pokrzywdzonego silnej presji psychicznej. Niemniej jednak w literaturze wolno\u015b\u0107 oznacza z regu\u0142y fizyczn\u0105 swobod\u0119 poruszania si\u0119.<\/p>\n

Jak stwierdza A. Szpunar – w przypadku omawianego artyku\u0142u bodaj najtrudniejsz\u0105 kwesti\u0105 jest wysoko\u015b\u0107 odszkodowania. Samo wyra\u017cenie „odpowiednia suma” ma bowiem bardzo p\u0142ynny zakres i do s\u0119dziego nale\u017cy decyzja, czy suma, kt\u00f3rej \u017c\u0105da poszkodowany jest odpowiednia, a je\u017celi nie to jaka kwota t\u0105 odpowiedni\u0105 b\u0119dzie. Jak z tego wida\u0107 – s\u0119dziemu przypada trudna rola, poniewa\u017c powinien on oprze\u0107 swe rozstrzygni\u0119cia na obiektywnie sprawdzalnych kryteriach. Nale\u017cy kierowa\u0107 si\u0119 celami i charakterem zado\u015b\u0107uczynienia oraz uwzgl\u0119dni\u0107 wszystkie okoliczno\u015bci sprawy. Dlatego podstawowe znaczenie ma rozmiar szkody niemaj\u0105tkowej. W rachub\u0119 wchodz\u0105 przede wszystkim takie czynniki jak stopie\u0144 cierpie\u0144 fizycznych oraz psychicznych, ich intensywno\u015b\u0107 i d\u0142ugotrwa\u0142o\u015b\u0107, nieodwracalny charakter nast\u0119pstw nieszcz\u0119\u015bliwego wypadku – zw\u0142aszcza polegaj\u0105cych na kalectwie lub zeszpeceniu. Konieczne jest r\u00f3wnie\u017c uwzgl\u0119dnienie stopnia winy osoby odpowiedzialnej, stosunk\u00f3w maj\u0105tkowych obu stron a nawet wieku poszkodowanego, bo – jak twierdzi autor – cierpienie m\u0142odego cz\u0142owieka z powodu np. kalectwa b\u0119dzie daleko bardziej intensywne ni\u017c doznania cz\u0142owieka starszego znajduj\u0105cego si\u0119 w tej samej sytuacji. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c – jest to stwierdzenie nieco ryzykowne, zw\u0142aszcza w \u015bwietle regu\u0142y, \u017ce wobec prawa wszyscy s\u0105 r\u00f3wni. Jak zaznacza Szpunar, zasad\u0105 jest, aby \u015bwiadczenie by\u0142o umiarkowane. W tym miejscu przytacza, okre\u015blaj\u0105c je jako bardzo szcz\u0119\u015bliwe i w pe\u0142ni si\u0119 z nim zgadzaj\u0105c, orzeczenie SN, w kt\u00f3rym zawarta jest teza, \u017ce umiarkowane (a wi\u0119c zalecane) odszkodowanie to taka kwota pieni\u0119\u017cna, kt\u00f3rej wysoko\u015b\u0107 utrzymana jest w rozs\u0105dnych granicach, odpowiadaj\u0105cych aktualnym warunkom i przeci\u0119tnej stopie \u017cyciowej spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n

Z drugiej strony s\u0142usznym jest stwierdzenie, \u017ce: „zado\u015b\u0107uczynienie z art. 445 ma charakter kompensacyjny, a tym samym powinno reprezentowa\u0107 ekonomicznie odczuwaln\u0105 warto\u015b\u0107” Przy czym nie b\u0119dzie tu wyj\u015bciem z sytuacji por\u00f3wnywanie odszkodowania do \u015bredniego wynagrodzenia, jako \u017ce to kryterium mo\u017cna traktowa\u0107 jedynie pomocniczo. Jedynym s\u0142usznym rozwi\u0105zaniem wydaje si\u0119 by\u0107 dostosowanie oceny s\u0105du do reali\u00f3w konkretnego przypadku oraz staranna tych\u017ce przypadk\u00f3w analiza.<\/p>\n

Roszczenie z art. 445 jest \u015bci\u015ble zwi\u0105zane z osob\u0105 poszkodowanego i nie przechodzi w zasadzie na spadkobierc\u00f3w, z wyj\u0105tkiem przypadk\u00f3w, gdy zostanie uznane na pi\u015bmie (chodzi tu o tzw. uznanie w\u0142a\u015bciwe, czyli umow\u0119 poszkodowanego z osob\u0105 odpowiedzialn\u0105, forma pisemna obowi\u0105zuje jedynie w stosunku do o\u015bwiadczenia woli d\u0142u\u017cnika), lub pow\u00f3dztwo zostanie wytoczone jeszcze za \u017cycia poszkodowanego (tu nie wystarczy jedynie podj\u0119cie czynno\u015bci przygotowawczych do wytoczenia pow\u00f3dztwa, konieczne jest podj\u0119cie samej czynno\u015bci przed s\u0105dem).<\/p>\n

Przez \u015brodki niemaj\u0105tkowe rozumiemy g\u0142ownie te przewidziane w art. 24 k.c., aczkolwiek niemo\u017cliwym by\u0142oby pomini\u0119cie mo\u017cliwo\u015bci wskazywanych przez art. 142, 423 i 424 k.c. poniewa\u017c m\u00f3wi\u0105 one o \u015brodkach ochrony, kt\u00f3re przybieraj\u0105 posta\u0107 obrony koniecznej oraz stanu wy\u017cszej konieczno\u015bci. W tych wypadkach ustawodawca dopuszcza na zasadzie wyj\u0105tku zastosowanie pomocy w\u0142asnej w celu zagwarantowania ochrony d\u00f3br osobistych.<\/p>\n

Celem roszcze\u0144 przewidzianych przez art. 24 k.c. jest zapewnienie przebiegaj\u0105cego bez zak\u0142\u00f3ce\u0144 korzystania z d\u00f3br osobistych przez uprawnione podmioty (osoby fizyczne i prawne). W razie niezrealizowania obowi\u0105zku biernego (w tym wypadku polegaj\u0105cego na nienaruszaniu d\u00f3br) zachowania si\u0119 podmiotu powstaje mo\u017cliwo\u015b\u0107 podniesienia roszcze\u0144, kt\u00f3re maja na celu zlikwidowanie okoliczno\u015bci zagra\u017caj\u0105cych lub naruszaj\u0105cych sfer\u0119 uprawnie\u0144.<\/p>\n

Roszczenie o zaniechanie okre\u015blonego zachowania jest wzorowane na prawie negatoryjnym z zakresu prawa rzeczowego i st\u0105d niekiedy zwane jest quasi – negatoryjnym. Jak wiadomo przes\u0142ank\u0105 takiego roszczenia jest zagro\u017cenie dobra osobistego cudzym dzia\u0142aniem. Nale\u017cy jednak zaznaczy\u0107, \u017ce nie mo\u017cna \u017c\u0105da\u0107 zaniechania wszelkich mo\u017cliwych zagra\u017caj\u0105cych dzia\u0142a\u0144, osoba uprawniona mo\u017ce \u017c\u0105da\u0107 tylko zaniechania \u015bci\u015ble okre\u015blonego dzia\u0142ania. Nie jest natomiast mo\u017cliwe \u017c\u0105danie zaniechania naruszania niesprecyzowanego dobra czy d\u00f3br. Pow\u00f3d wykaza\u0107 musi, ze istnieje realna obawa dalszych narusze\u0144, w przeciwnym wypadku takie \u017c\u0105danie nie b\u0119dzie dostatecznie uzasadnione. Rzecz jasna mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u017c\u0105dania zaniechania wy\u0142\u0105czona jest w sytuacjach, kiedy dzia\u0142anie naruszaj\u0105ce czy zagra\u017caj\u0105ce nie jest bezprawne. Innymi s\u0142owy: „Ten, kto przedsi\u0119wzi\u0105\u0142 dzia\u0142anie zagra\u017caj\u0105ce dobru osobistemu mo\u017ce wykaza\u0107, \u017ce by\u0142 do tego uprawniony (np. dzia\u0142aj\u0105c w ramach porz\u0105dku prawnego).”<\/p>\n

Co ciekawsze: roszczenie mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c przybra\u0107 posta\u0107 \u017c\u0105dania kontynuacji czy tez podj\u0119cia okre\u015blonych dzia\u0142a\u0144. Taka sytuacja b\u0119dzie mia\u0142 miejsce w\u00f3wczas, gdy w\u0142a\u015bnie zaniechanie dzia\u0142a\u0144 prowadzi do zagro\u017cenia d\u00f3br osobistych.<\/p>\n

Literatura jest zgodna co do tego, \u017ce mo\u017cna \u017c\u0105da\u0107 ochrony w razie zagro\u017cenia dobra osobistego cho\u0107 naruszenie jeszcze nie nast\u0105pi\u0142o, jako \u017ce wyst\u0119puje potrzeba ochrony przed zagra\u017caj\u0105cym naruszeniem. „Samo niebezpiecze\u0144stwo dokonania naruszenia dobra osobistego uzasadnia roszczenie o zaniechanie okre\u015blonego dzia\u0142ania.” Szpunar dobitnie podkre\u015bla mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u017c\u0105dania zaniechania dzia\u0142ania ju\u017c w razie zagro\u017cenia naruszeniem dobra.<\/p>\n

Kolejne, przewidziane w art. 24 k.c. roszczenie, to roszczenie o usuni\u0119cie skutk\u00f3w naruszenia. Art. 24 \u00a71 zd. 2 przewiduje w razie dokonanego ju\u017c naruszenia mo\u017cliwo\u015b\u0107 za\u017c\u0105dania od naruszaj\u0105cego dope\u0142nienia czynno\u015bci potrzebnych do usuni\u0119cie skutk\u00f3w naruszenia. A. Cisek s\u0142usznie zauwa\u017ca, \u017ce istotne jest, aby wyra\u017anie okre\u015bli\u0107, co jest skutkiem naruszenia d\u00f3br osobistych. Mog\u0105 to by\u0107 wi\u0119c ujemne odczucia osoby pokrzywdzonej, niekiedy pot\u0119guj\u0105ce si\u0119 w sytuacji gdy o fakcie naruszenia dowiedz\u0105 si\u0119 osoby trzecie. Tu nale\u017ca\u0142oby si\u0119 zastanowi\u0107, czy autor mia\u0142 na my\u015bli jedynie sytuacj\u0119, gdy osoba trzecia dowiaduje si\u0119 o naruszeniu, czy tez przypadki, gdy jest \u015bwiadkiem takiego naruszenia. Wydaje si\u0119 bowiem, \u017ce ta druga sytuacja mo\u017ce by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em du\u017co wi\u0119kszego dyskomfortu psychicznego dla pokrzywdzonego, zw\u0142aszcza, gdy we\u017amie si\u0119 pod uwag\u0119, \u017ce samo powzi\u0119cie przez osoby trzecie wiadomo\u015bci o naruszeniu czyjego\u015b dobra osobistego nie powoduje u poszkodowanego takiego za\u017cenowania, jak okoliczno\u015b\u0107, \u017ce np. wyst\u0105pienie naruszaj\u0105ce jego cze\u015b\u0107 mia\u0142o szerok\u0105 publiczno\u015b\u0107. Skutkiem naruszenia dobra osobistego mo\u017ce by\u0107 wreszcie stan, gdy owo naruszenie wywo\u0142a\u0142o trwa\u0142e zmiany zewn\u0119trzne, zosta\u0142o w jaki\u015b spos\u00f3b utrwalone, np. zapis krzywdz\u0105cej informacji na ta\u015bmie filmowej.<\/p>\n

Je\u017celi chodzi o tre\u015b\u0107 \u017c\u0105dania, to musi by\u0107 ona dostosowana do charakteru i specyfiki naruszenia okre\u015blonego dobra. Ergo – pow\u00f3d mo\u017ce \u017c\u0105da\u0107 usuni\u0119cia stanu naruszenia (np. zniszczenia k\u0142amliwej czy nieprawdziwej opinii), podj\u0119cia czynno\u015bci zmierzaj\u0105cych do usuni\u0119cia skutk\u00f3w naruszenia (przy czym czynno\u015bci te mog\u0105 polega\u0107 wy\u0142\u0105cznie na dostarczeniu satysfakcji poszkodowanemu, np. list z przeprosinami, b\u0105d\u017a te\u017c maj\u0105 za zadanie dotrze\u0107 do os\u00f3b trzecich, np. og\u0142oszenie w prasie lub telewizji odwo\u0142uj\u0105ce nieprawdziwe informacje. Jako o\u015bwiadczenie prowadz\u0105ce do usuni\u0119cia skutk\u00f3w naruszenia dobra osobistego traktowane jest przeproszenie pokrzywdzonego lub z\u0142o\u017cenie wyraz\u00f3w ubolewania.<\/p>\n

Okre\u015blaj\u0105c \u015brodki maj\u0105ce s\u0142u\u017cy\u0107 usuni\u0119ciu skutk\u00f3w naruszenia dobra s\u0105d winien kierowa\u0107 si\u0119 ch\u0119ci\u0105 udzielenia poszkodowanemu rzeczywistej satysfakcji, jednocze\u015bnie maj\u0105c na wzgl\u0119dzie to, aby orzeczenie nie prowadzi\u0142o z kolei do upokorzenia sprawcy naruszenia.<\/p>\n

Art. 189 k.p.c. przewiduje pow\u00f3dztwo ustalaj\u0105ce i jest to instytucja, kt\u00f3r\u0105 r\u00f3wnie\u017c mo\u017cna zaliczy\u0107 w poczet niemaj\u0105tkowych \u015brodk\u00f3w ochrony. Jest ono wnoszone najcz\u0119\u015bciej w\u00f3wczas, gdy pokrzywdzonemu zosta\u0142a wyrz\u0105dzona szkoda. Pow\u00f3d mo\u017ce \u017c\u0105da\u0107 ustalenia przez s\u0105d istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa gdy ma w tym interes prawny. Ustalenie mo\u017ce dotyczy\u0107 zar\u00f3wno ca\u0142o\u015b\u0107 stosunku prawnego (czy tez prawa) lub samodzielna jego cze\u015b\u0107. Natomiast wed\u0142ug art. 189 k.p.c. ustalanie fakt\u00f3w jest zabronione, oczywi\u015bcie zakaz ten nie dotyczy ustalania fakt\u00f3w prawotw\u00f3rczych (tzn. maj\u0105cych charakter zdarze\u0144 prawnych).<\/p>\n

A. Szpunar stanowczo podkre\u015bla wag\u0119 tego przepisu dla problemu ochrony d\u00f3br osobistych i zdecydowanie polemizuje ze stanowiskiem S\u0105du Najwy\u017cszego zawartym w uchwale z dnia 24 lutego 1967 roku. W uzasadnieniu do tej uchwa\u0142y wyrazi\u0142 zapatrywanie, \u017ce przepisy art. 23 i 24 k.c. w \u017cadnej swej dyspozycji nie przewiduj\u0105 akcji o ustalenie bezprawno\u015bci zagro\u017cenia lub naruszenia czci (godno\u015bci). Autor w swojej polemice twierdzi, \u017ce pow\u00f3dztwo o ustalenie jest dopuszczalne w tej materii i \u017ce „arsena\u0142 \u015brodk\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych do ochrony d\u00f3br osobistych nie powinien ulec zubo\u017ceniu” Przemawiaj\u0105 za tym nast\u0119puj\u0105ce argumenty: po pierwsze, fakt, \u017ce art. 24 i 24 k.c. nie przewiduj\u0105 wyra\u017anie pow\u00f3dztwa o ustalenie nie powinien by\u0107 w tej dziedzinie decyduj\u0105cy, jako \u017ce podstaw\u0105 prawna pow\u00f3dztwa o ustalenie jest art. 189 k.p.c. Po drugie nie mo\u017cna wykluczy\u0107 sytuacji, w kt\u00f3rych uprawniony b\u0119dzie mia\u0142 interes prawny w uzyskaniu odpowiedniego ustalenia, zw\u0142aszcza w przypadku jednorazowego naruszenia d\u00f3br osobistych. Po trzecie: pow\u00f3dztwo o ustalenie mo\u017ce by\u0107 wystarczaj\u0105cym \u015brodkiem zapobiegaj\u0105cym naruszeniu dobra osobistego a tak\u017ce skutecznym \u015brodkiem ochrony w razie ju\u017c dokonanego naruszenia. Pow\u00f3dztwo o ustalenie niejako uzupe\u0142nia zakres ochrony oferowany przez \u015brodki niemaj\u0105tkowe przewidziane w ustawie.<\/p>\n

Wa\u017cnym zagadnieniem jest problem legitymacji biernej i czynnej przy roszczeniach o ochron\u0119 d\u00f3br osobistych. Zagro\u017cenie lub naruszenie d\u00f3br stanowi efekt dzia\u0142ania podmiotu innego ni\u017c ten, kt\u00f3rego dobro jest naruszane. Tak wi\u0119c ochrona s\u0142u\u017cy przeciwko „wszelkim cudzym dzia\u0142aniom bezprawnym, kt\u00f3rych skutkiem jest zagro\u017cenie lub naruszenie d\u00f3br osobistych” Jak wskazuje A. Cisek – sytuacja jest prosta, gdy podmiotem naruszaj\u0105cym jest osoba fizyczna, natomiast komplikuje si\u0119, gdy osoba ta dzia\u0142a z ramienia innego podmiotu: czy to osoby fizycznej czy te\u017c instytucji, jednostki organizacyjnej (dzia\u0142aj\u0105c np. z czyjego\u015b polecenia) Tu obok sprawcy bezpo\u015bredniego wyst\u0119puje sprawca po\u015bredni i ten „b\u0119dzie odpowiada\u0142 zawsze, gdy jego zachowanie sta\u0142o si\u0119 przyczyna zagro\u017cenia d\u00f3br osobistych i nosi ono cech\u0119 bezprawno\u015bci, a kiedy roszczenie o zaniechanie skierowane przeciwko bezpo\u015bredniemu sprawcy zagro\u017cenia czy naruszenia nie jest w stanie temu zapobiec.” Autor uwa\u017ca, \u017ce sprawca bezpo\u015bredni b\u0119dzie odpowiada\u0142 o tyle, o ile pozostawiono mu taka samodzielno\u015b\u0107, \u017ce ma on wp\u0142yw na pope\u0142niane czyny i ocen\u0119 ich skutk\u00f3w. Aczkolwiek powo\u0142ywanie si\u0119 na dzia\u0142anie nie we w\u0142asnym interesie nie zwalnia od odpowiedzialno\u015bci za naruszenia d\u00f3br osobistych, co znalaz\u0142o wyraz w orzeczeniu SN z dnia 6 grudnia 1972 r. SN stwierdza r\u00f3wnie\u017c, \u017ce odpowiedzialno\u015b\u0107 niemaj\u0105tkowa osoby prawnej za naruszenie d\u00f3br osobistych jest niezale\u017cna od odpowiedzialno\u015bci reprezentuj\u0105cej j\u0105 osoby fizycznej. Tak wi\u0119c pozwanymi mog\u0105 by\u0107 zar\u00f3wno osoba reprezentuj\u0105ca jednostk\u0119 organizacyjn\u0105 jako osoba fizyczna, jak r\u00f3wnie\u017c jednostka organizacyjna reprezentowana przez t\u0119 osob\u0119.<\/p>\n

\n

A. Szpunar: Ochrona d\u00f3br osobistych, PAN, Warszawa 1979
\nA. Cisek: Dobra osobiste i ich niemaj\u0105tkowa ochrona w kodeksie cywilnym, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, 1989
\nS. Grzybowski: Ochrona d\u00f3br osobistych wed\u0142ug przepis\u00f3w prawa cywilnego, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1957
\nKodeks cywilny- komentarz, t. I pod redakcj\u0105 K. Pietrzykowskiego, C.H. Beck, Warszawa 1997
\nA. Szpunar: Nadu\u017cycie prawa podmiotowego, Polska Akademia Umiej\u0119tno\u015bci, Krak\u00f3w 1947
\nJ. Ignatowicz: Stan cywilny i jego ochrona, Lublin 1963
\nS. Rudnicki: Ochrona d\u00f3br osobistych na podstawie art. 23 i 24 k.c. w orzecznictwie S\u0105du Najwy\u017cszego w latach 1985 – 1991, „Przegl\u0105d S\u0105dowy” nr 1\/1992
\nM. Szerer: Uwagi o s\u0105dzeniu przest\u0119pstw przeciwko czci, Pa\u0144stwo i Prawo
\nM. Surkont: W sprawie reformy przepis\u00f3w dotycz\u0105cych ochrony czci i godno\u015bci osobistej
\nA. Goszczy\u0144ski, B. Kordasiewicz: Cz\u0119\u015b\u0107 na wag\u0119 z\u0142ota, Rzeczpospolita, 14.04.98 Nr 85
\nA. Olbrot: Cena krzywdy moralnej, Rzeczpospolita, 09.07.98 Nr 159
\nM. Domagalski: Prezes PAP skar\u017cy „Nie”, Rzeczpospolita, 08.11.97 Nr 261
\nM. Domagalski: Nowe pozwy, Rzeczpospolita, 30.11.98 Nr 280
\nM. Domagalski: Spadkobierczyni zawar\u0142a ugod\u0119, Rzeczpospolita, 05.01.99 Nr 3
\nM. Domagalski: Civitas Christiana o ruchu Hare Kryszna, Rzeczpospolita, 31.12.98 Nr 305
\nJ. Zarembina: Kariera d\u00f3br osobistych, Rzeczpospolita, 12.11.98 Nr 45
\nMaciej Kuciel: „Skandalista Larry Flynt”, Rzeczpospolita, 08.10.98 Nr 236
\nM. Domagalski: Rymsza ma zosta\u0107 przeproszony, Rzeczpospolita, 08.04.98 Nr 83
\nS. Dmowski, S.Rudnicki : Komentarz do kodeksu cywilnego, ksi\u0119ga pierwsza, cz\u0119\u015b\u0107 og\u00f3lna, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1998
\nKodeks cywilny- komentarz, t. II, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1972
\nJ. A. Piszczek : Ochrona d\u00f3br osobistych pracownika na tle orzecznictwa S\u0105du Najwy\u017cszego, Acta Universitatis Nicolai Copernici, prawo XVI, nauki humianistyczno – spo\u0142eczne, zeszyt 75
\nW. Kulesza: Znies\u0142awienie i zniewaga (Ochrona czci i godno\u015bci osobistej cz\u0142owieka w polskim prawie karnym – zagadnienia podstawowe), Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1984
\nM. Surkont: Skutkowy charakter znies\u0142awienia i zniewa\u017cenia, Pa\u0144stwo i Prawo, nr 4 (244),
\nS. Walto\u015b: Prawo do tajemnicy dziennikarskiej a dow\u00f3d prawdy na tle europejskich standard\u00f3w ochrony praw cz\u0142owieka
\nPraktyka s\u0105dowa w sprawach o ochron\u0119 d\u00f3br osobistych na tle prawa prasowego, opracowanie Anny Owczarek, SSW w Kaliszu, Biuro Prasowe Instytut Badania Prawa S\u0105dowego, Warszawa 1987
\nJ. Kamieniecki: Odpowiedzialno\u015b\u0107 prasy za naruszenie d\u00f3br osobistych, Pa\u0144stwo i Prawo<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jak ju\u017c zosta\u0142o to powiedziane: \u015brodki ochrony d\u00f3br osobistych mog\u0105 przybra\u0107 charakter maj\u0105tkowy lub niemaj\u0105tkowy. Do \u015brodk\u00f3w o charakterze maj\u0105tkowym zaliczamy zado\u015b\u0107uczynienie pieni\u0119\u017cne za naruszenie d\u00f3br osobistych, przewidziane art. 448 k.c., zado\u015b\u0107uczynienie za doznan\u0105 krzywd\u0119 przewidywane przez art. 445 k.c. oraz naprawienie szkody maj\u0105tkowej przewidziane w art. 24 \u00a7 2 k.c. Natomiast \u015brodki ochrony maj\u0105ce … Czytaj dalej<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[61],"class_list":["post-140","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-prace-magisterskie","tag-rodzaje-i-charakterystyka-roszczen"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/prawo\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/140","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/prawo\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/prawo\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/prawo\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/prawo\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=140"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/prawo\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/140\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/prawo\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=140"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/prawo\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=140"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pracemgr.com.pl\/prawo\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=140"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}